شال‌ترس‌ مَامد

1

درآمد

 

(شالیزار. پس از کاری سخت، همه در جای‌ جای صحنه دراز کشیده و مشغول استراحت هستند. سکوت.

با صدای موسیقی، همه به جز ممد که در گوشه‌ای خوابیده، بلند می‌شوند. گروه یاوران، زن و مرد با لباس های شاد روستایی، سخت مشغول کار می‌شوند، ترانه بجارکار را می‌خوانند و می‌رقصند:)

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

بکاریم امی بجارا

نوکونی اگر

نوکونم اگر

کی وا بوکونه می کارا

کی پرچین کونه

کی پاتنگ زنه

کی واجین کونه

کی آخر کونه دوبارا؟

ویریز تا در بجاران گول بکاریم

به نوروز بهاران گول بکاریم

دوخان یاور، بیشیم با هم به یاور

کی تا یارانه امره گول بکاریم

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

                  بکاریم امی بجارا

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

                 بکاریم امی بجارا

اگی آفتاب واله وارش بباره

اگی وارش می ره آفتاب بکاره

اگی جه آسمان او ابر خوشه

جه ان کمتر می ره ناز بوفوروشه

اگی جه چاه و چشمه آب بوجوشه

کی تا می بج بده گول خوشه خوشه

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

بکاریم امی بجارا

بیدین جوگول اگر کی سبزه بوسته

واوینیم خوشه خوشه دسته دسته

جوگول دانه هچین ای مغز پسته

ایتا گول جوله لاکو رو دووسته

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

              واوینیم امی بجارا

بزن جور تر تی آستینا به بازو

پیله سنگا بنه ره بر ترازو

بزن جور تر تی پاچه تا به زانو

کی گیل مثل می دیل پامال بانو

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

                  بکاریم امی بجارا

زمین گیله به گیلان ، دیل به گیله

 کی دست در کار و دیل در جیر بیله

گیله زن تا به زانو در بجاره

گوله مانه کی تانه گول بکاره

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

                  بکاریم امی بجارا

ویریز تا در بجاران دیل بکاریم

به نوروز بهاران دیل بکاریم

دوخان یاور، بیشیم با هم به یاور

کی تا یارانه امره دیل بکاریم

ویریز کر ویریز

ویریز ره ویریز

                  بکاریم امی بجارا

2

 ویریز شالترس ممد

(صدای زوزه شغال که هر دم بلندتر می‌شود، جشن و پایکوبی را خفه می‌کند.

ممد هنوز خواب است.

مردم و بچه‌های ده برای شالترس ممد می‌خوانند.)

 

مردم:

ره گاجمه، ره گاجمه

                   مشته گمج

خوخوره بامو تی بردنه

                              تی خوردنه

ره گاجمه

                ویریز بیدین

ویریز، ویریز تشر بزن

دروازه یا جزن بزن

ویریس دَوَد تی کمرا

داره به تی کمر بزن

(شالترس ممد با ترس از خواب می‌پرد. همه تحقیرش می‌کنند)

 پوشته خانه، انباره بج

 پوشته گمارانه وامج

گرگ و شغال و خوخوره

جخوس بزیدی تترج

تو کفتی یی تی جا میان

یعنی ترا نیه هرج

خوخوره بزه اویا جوخوس

تا بیگیره مرغ و خوروس

جوجه چیسه، خروس چیسه

نوگذرِه از تورش کونوس

ره گاجمه

خوخوره بامو

تی مرغ لانه وامجه

بج ببره با تبجه

تو گی خورا چی هرجه؟

جه هر طرف از چپ و راست

تی جانه ره بلا فوجه

گرگ و شئال و خوخوره

تی خوردنه آموندرید

کدخودا پسر با امنیه

تی بردنه آموندرید

جه بیا پس، جه بیا پیش

تی کوشتنه آموندرید

اربابه جا کبل کیجا

تی مردنه آموندرید

(صدای مرغ و خروس که از وحشت شغال به هر طرف می دوند، سایه های وحشتناک روی در و دیوار، صدای زوزه باد، صدای طوفان، صدای مردم وحشت زده، صدای همسایه ها که می‌خواهند شغالان را فراری بدهند، صدای گریه و شیون جمعی زنان. ممد از و حشت در گوشه‌ای کز کرده)

ره گاجمه، میچه میله، گاوگه گاله

چومه واکون

نیگا بوکون

خوخوره دکفت خانه میان

چوماق اوسان

              چوقا دوکون

مرغا تاود لانه میان

خوخوره بامو تی خانه پوشت

تی مرغ و تی کیشکا بوکوشت

ویریز، ویریز تشر بزن

پایه به در جزن بزن

دَاره به تی کمر بزن

ا گال پوشه تی خانه یه

                     انی دوریه چپر بزن

ره گاجمه

            کهنه گمج

خوخوره بامو تی خانه ور

تی مرغ لانه بشکنه

گاو لافندا بورسینه

تی خانه بامه دورسینه

توکفته یی او یا دمر

تو خفته یی چی بی خبر

خو خوره بامو تی خانه ور

خو خوره بامو تی خانه ور

تی مرغ لانه وامجه

بج ببره با تبجه

تو تی چومانه فوچینی

خوخورکه کاره نیدیدنی؟

(سکوت)

 

 

 

یک پیرمرد با گروهی از مردم آسیمه سر وارد صحنه می‌شوند و فریاد کنان می‌خوانند:

خوخوره فوتورکسته اَ ور

مانَدَه یا بشکسته کمر

آلو(آتش) بزه به خوشک و تر

اوهوی خبر اوهوی خبر

خوک و شئال و خوخوره

هف جیریب بیجارا فوتوره

غازا گیره، کیشکا بره

اوهوی خبر اوهوی خبر

تو نیشتیی منقل ور

وافور کون تی لبه سر

دودی اتاقه گرمه جا

دوشکچه سر کفی دمر

اوهوی خبر اوهوی خبر

کِی فاده اون دوم به تله؟

خوخوره شئال، دوزد و دله

فوتوره بجار هفتا کله

اوهوی خبر اوهوی خبر

3

وحشت شالترس ممد

(ورود زن های شالترس ممد)

ممد: (کابوس دیده است، بلند می‌شود. از ترس می‌لرزد)

 من ترا گَم تو ایشتاوی

لانه بزه کهنه شئال             من ترا گم تو ایشتاوی

مرغا بیگیفت با پر و بال       من ترا گم تو ایشتاوی

به کول بیگیفته با جوال          من ترا گم تو ایشتاوی

چپو بوکود انباره مال             من ترا گم تو ایشتاوی

زن اول شالترس ممد: منم… نترس…

ممد: (گریان) مرغا ببرد از کله سر         هیچ کی نیده هیچی نگفت

دَوار بزه بامو جه در        هیچ کی نیده هیچی نگفت

زن دوم شالترس ممد: منم… نترس…

ممد:       انی پاچاله نهه در سر      هیچ کی نیده هیچی نگفت

گاوا بوخورده بی خبر         هیچکی نیده هیچی نگفت

(ممد پریشان از صحنه بیرون می‌رود زن هایش به دنبالش)

پیرزن (وحشت زده وارد می‌شود): بزه، بزه، ببرد، بوخورد! همه بزه، می نازنین شیرخان، می نازنین خروس! می مرغ، می نازدانه مرغ، کی هر روز می ره مرغانه کودی! می اوردیک، می غاز! همه بخورد، همه ببرد، اَی وای خودا…! چی خاکی می سر دوکونم؟ اَی وای خودا!… چی بوکونم؟

(زن های دیگر کم کم می‌رسند و دور پیرزن جمع می‌شوند، می‌خواهند دلداری‌اش بدهند اما کلمه‌ای از دهانشان در نمی‌آید!)

پیرمرد:

 انه بزه اویتا در بوشو              بوشو خو تومانا در ببرد

چومه فوچه کور و کر بوشو      بوشو خو تومانا در ببرد

همسایه ره خبر بوشو            بوشو خو تومانا در ببرد

دارسایه بی خبر بوشو              بوشو خو تومانه در ببرد

پیرزن: وای چی بگم زای جان؟ با کو دیل ده زندگی بوکونم؟ می مال بوشو، می جان بوشو، می‌زندگی بوشو، می نازنین کیشکان ایا دووستیدی، من اشان دییم، اشان می‌زندگی بید! من ده چوتو زندگی بوکنم؟ من ده چوتو می روزه شبا کونم؟ می شبا روزا کونم؟

پیرمرد:

می کلِّه ده صدا ناره           می مال بوشو می جان بوشو

دونیا می ره وفا ناره           می مال بوشو می جان بوشو

اَ کوگا ده خودا ناره            می مال بوشو می جان بوشو

اَ درد میشین دوا ناره           می مال بوشو می جان بوشو

(ممد پریشان وارد می‌شود)

بچه‌ها دور ممد را می‌گیرند و او را هو می‌کنند:

بچه‌ها:

ره گاجمه،

 خو خوره بامو تی بردنه

تی خوردنه

خو خوره بامو تی بردنه،

تی خوردنه

اموندره تی پوشته سر

تو کر و کور و بی خبر

لانه بنه تی کونه ور

تو کر و کور و بی خبر

خطر فیوه جه بام و در

تو کر و کور و بی خبر

جه بام و در فیوه خطر

تو کر و کور و بی خبر

خوخوره بامو ترا دیبیجه

تی خوتکایانه واویجه

تی اوردکانه فیویجه

موشتا بنه تی سینه سر

تا ترا دوسکول بزنه

دار و ندار هر چی داری

دوروسته خو کول بزنه

خوخوره بامو تی سایه ور

تی اَ طرف،

تی او طرف،

تی روبرو،

تی پوشته سر

تی پا جیری

تی جور سر

راسته طرف

چیر چپر

تی چَانه سر

تی کونه ور

(ممد در وسط بچه‌ها سرگیجه گرفته و به هر طرف از ترس نگاه می‌کند. آزار می‌بیند. زن هایش از دو طرف با دسته جارو هجوم می‌آورندو بچه‌ها را می‌تارانند)

خانم‌ها:

باز بامویید سیا روزان

اَ ریکا دیوانه کونید

اَنه تاودید خانه میان

جه دونیا بیگانه کونید

بیشید بیشید آویره بید

بلا و طاعون بیگیرید

الو شیمی جان دکفه

به کوفت کاری بیمیرید

باز بامویید، باز بامویید

اَ لاته پیتان بامویید

بیشید، بیشید اویره بید،

 جه اَمی کوگا چی خایید؟

اَن امی مرغ لانه یه

می کومه یه، می خانه یه

هر کی خو مال سر ایسا

هر کی خو جا سر نیشینه

هر چی دارم، یا نارمه

هیچکی می سفره نیدینه

خیلی اگر تو مرداکی

تی خاخورانه جما کون

«من دانه تو» خیلی گیدی

موردومه حرفا کمَا کون!

شیمی زناکان واچره بودو

شیمی مرداکان هپل هپو

امی‌دهنا وَا نوکونید

هرچی بایه، بیگیم هتو

بیشید بیشید آویره بید

بیشید بیشید آویره بید

(بچه‌ها صحنه را ترک می‌کنند، زن‌ها به دنبالشان)

شالترس ممد: (بعد از آنکه همه صحنه را ترک کردند، شالترس ممد به خود می‌آید، دست و بالش را جمع می‌کند و اعتراض کنان به مردمی که دیگر در صحنه نیستند هجوم می آورد. قصه گو سعی می‌کند جلوی او را بگیرد و آرامش کند.)

بیشید بیشید اویره بید!

قصه گو: (جلویش را می‌گیرد) حالا دیگه شما کوتاه بیا!

شالترس ممد: (بیشتر جری می‌شود)

بیشید بیشید اویره بید

بلا و طاعون بگیرید

همتان ایلاهی بمیرید

کوفت بگیرید، گَر بگیرید!

شیمه دیلانه وَل بیگره، شیمه زن بشه کَل بگیره

شوما می دیلا ول تاودید؟

خرس چیسه؟

خوک چیسه؟

خوخوره چیسه؟

شئال چیسه؟

من از چیچیر نترسمه

لانتیا با دس گیرمه

کلاچه توک می صابونا

سنگه مرا پس گیرمه

الکی می ره چو تاودید؟    کی من شئاله ترسمه؟

الکی می ره دس گیریدی؟

الکی می آبرو بریدی؟

قصه گو: خوب دیگه حالا شما کوتاه بیا!

شالترس ممد: مگر دوروغ گمه؟

قصه گو: نه، خیلی خوب، حق با شماست، فعلا بنشین سر جات تا ما به قصه مون ادامه بدیم!

4

 

قصه گو:(شالترس ممد برافروخته را سر جایش می‌نشاند و تماشاگران را مخاطب قرار می‌دهد) یکی بود، یکی نبود، همان طور که در این صحنه دیدید، یه شالترس ممد بود که دو تا زن داشت و با زن‌هایش در یکی از دهات بیه پس زندگی می‌کرد. ممد از شغال می‌ترسید. نه تنها که از شغال می‌ترسید، بلکه اسمش را که می‌شنید، مو بر تنش راست می‌شد، به لرزه می‌افتاد، حتی گاهی اوقات غش می‌کرد. برای همین، بچه‌های محل، بهش میگفتن شالترس ممد. هر وقت هم می‌خواستند اونو اذیت بکنند و دست بیندازند، می‌آمدند پشت دیوار خانه شان زوزه شغال در می‌آوردند. حالا سری هم به دربار بزنیم. در زمان قدیم سرزمین گیلان را به دو منطقه به نام های بیه پس و بیه پیش تقسیم کرده بودند. پادشاهان بیه پس و بیه پیش معمولا نه کاری به کار همدیگر داشتند و نه کاری به شغالهای منطقه. می‌گذاشتند که مردم دهات هر جور که می‌توانند گلیم خودشان را از آب بکشند. مهم این بود که حق ارباب را بموقع بدهند، با موستوفی‌الممالک تسویه حساب بکنند. شغال‌ها هم در کنار خوک و خرس و گراز برای خود روزگاری داشتند.

(به شیوه مرشد زورخانه با ضرب زورخانه می‌خواند. صحنه نیمه تاریک شده و درباریان به رقص گود زورخانه می‌پردازند)

از البرز کوه تا به آب خزر

به دفتر نخواندم بدینسان خبر

جهانی شود پر ز خدع و فریب

که دشمن نشیند بجای حبیب

برآنم که از شه برانم سخن

که از دیو و دد باشدش انجمن

ازین جمله گرگ و شغالان شر

به منصب نشستند با کر و فر

شهی کو شغالان به گرد آورد

همو گوی سبقت ز دیوان برد

ز دیو سپید و شغال سیاه

خوشی را به مردم نماید تباه

به مسند نشست آن تبه کارمست

جهان را به یغما گرفته بدست

5

دربار شاه بیه پس

ورود شاه

(صدای طبل و شیپور، تبدیل گود زورخانه به صحن دربار)

وزیر دربار:(ورود شاه را اعلام می‌کند)اعلاحضرت قدر قدرت آسمان جاه، خورشید عالم تاب، پادشاه بیه پس، که سایه شمشیر ذولفقارش مشرق و مغرب را از هم جدا می‌کند، و برق نعلین بی مثالش روی ماه را سیاه می‌کند، نزول اجلال می‌فرمایند!

(همه حضار تعظیم می‌کنند و خود را به خاک می‌اندازند. شاه با تکبر وارد می‌شود. دلقک به دنبال اوست)

ملک الشعرا: (بر پا می‌ایستد و با حالتی پرافتخار شعر غرای خود را می‌خواند)

بزرگا بزرگی همه ز آن تست

دلقک:    بیا پیش و پس ارث مامان تست

ملک الشعرا: (به دلقک) لطفا موش ندوان!

(به شاه)  تویی پادشاه زمان و زمین

که فغفور چینت کند آفرین

زمین زیر پایت چو رخش روان

بروی سرت چتری از آسمان

دلقک:   از آب دماغت شده رود نیل

       ترا موش مطبخ بود قد فیل

بگوزی شبی گر تو در رختخواب

به دندان بگیرند همه با شتاب

ملک الشعرا: به انگشت سبابه در وقت شب

ونوس را در آری به رقص و طرب

ز ترس تو بینم که کیوان گُرد

دلقک:    به لرز آمد و عاقبت جان سپرد

ملک الشعرا: (با دستش دهان دلقک را می‌گیرد) به خورشید عالم کنی گر خطاب

ز گردش بماند همی آفتاب

(با اشاره واعظ السلطان یکی از نوکران منقل اسفند را به دست واعظ السلطان می‌دهدو واعظ السلطان زیر لب ورد می‌خواند و دود اسفند را به طرف شاه فوت می‌کند. شاه از دود ناراحت است.)

 

ملک الشعرا: (ادامه می‌دهد)

ز روی تو عکسی در افتد به ماه

دلقک: (دست او را گاز می‌گیرد)

جهانی نشیند به روز سیاه

ملک الشعرا: بگیری تو آن حلقه مشتری

به انگشت کوچک چو انگشتری

فرستی سفیری به عرش کبیر

ملایک برقصند به امر سفیر

(شاه به ملک الشعرا نزدیک می‌شود، ملک الشعرا در حال خواندن شعر خود را به خاک می‌اندازد. شاه یک پای خود را روی پشت ملک الشعرا می‌گذارد و ملک الشعرا در همان حال به خواندن مدیحه ادامه می‌دهد. واعظ السلطان همچنان اسفند دود می‌کند.)

ملک الشعرا:

به بزم تو صد زهره رامشگر است

سکندر ترا در ته لشکر است

ز رستم چه گویم که باشد سزا

دلقک: تشر گر زنی اوفتد در عزا

 

ملک الشعرا: نگویم من از رنج افراسیاب

دلقک: که تنبان خود را نماید خراب

ملک الشعرا: ز سهراب یل تا به گرد آفرید

به خرگاه تو بنده‌ی زرخرید

اشارت نما تا که فرمان بریم

تو چشمی و ما جمله کور و کریم

جهان را ولایت به تو داده‌اند

 دلقک: تو تنها نری مابقی ماده‌اند

(چشم شاه از دود اسفند می سوزد، به واعظ السلطان اعتراض می‌کند.)

شاه: این دود مزخرف  چشم ما را کور کرد. بس است دیگر، چشم ما دارد می‌سوزد.

واعظ السلطان: قربان خاک پای عالی، این دود اسفند است، برای رفع بلا است، برای چشم شور است.

شاه: اینجا که همه خودی هستند، چشم چه کسی شور است؟

واعظ السلطان: شوری چشم که نباید حتما از اجنبی باشد. اجنبی غلط می‌کند، چشم زخمی به خاک خرگاه عالی برساند، خداوند پادشاه را از دشمنان دوست نما محفوظ کند، که گندم نمای جوفروشند.

شاه: خوب! خوب! حالا اینجا کی ممکن است که ما را چشم بزند؟

واعظ السلطان: قربانتان گردم، این ملک الشعرا الان یک ساعت است که با شعرهایش دارد از شما تعریف و تمجید می‌کند و همین ها همه چشم زدن است!

شاه: عجب، عجب! چشم های ملک الشعرا را در بیاورید تا دیگر ما را چشم نزند!

واعظ السلطان: میرغضب! به امر شاه شاهان، پادشاه سرزمین بیه پس چشمان این ملک الشعرای مادر به خطا را از حدقه بیرون بیاور!

(میرغضب با سیخ و ساطور به بالای سر ملک الشعرا می‌آید، سعی می‌کند که کله ملک الشعرا را بگیرد، ملک الشعرا مقاومت می‌کند و شاه که پایش روی پشت ملک الشعرا بود در اثر این حرکات بر زمین می‌افتد.)

شاه: وحشی ها چه می‌کنید؟ می‌گذارید کمی آرامش و آسایش داشته باشیم؟

میرغضب: دارم فرمان قاضی‌القضات را اجرا می‌کنم؟

شاه: غلط می‌کنی! من پایم را کجا بگذارم؟

واعظ السلطان: (به میرغضب) فعلا رهایش کن، بعدا به حسابش خواهیم رسید!

(شاه بر تخت می نشیند)

شاه: منم پادشاه عدالت پژوه

منم پادشاه عدالت پژوه (به حافظه خود فشار می‌آوردتا بیت دیگر شعر را بگوید اما نمی‌تواند، ملک الشعرا را صدا می‌زند) ملک الشعرا!

ملک الشعرا: بله قربان!

شاه: بیتی را که بر زبان راندیم نشنیدی؟

ملک الشعرا: البته که شنیدم، مگر می‌توان بیتی را که شاه می‌خواند، و البته به روایت بزرگان، کلام الملوک، ملوک الکلام است ناشنیده انگاشت؟ پس هر بیتی را که شاه بخواند، هر قدر هم که چرند و بی سر و ته باشد، طبیعتا شاه بیت است و نمی‌شود ناشنیده گرفت؟

شاه: اما این بیت هنوز تکمیل نبود!

ملک الشعرا: اختیار دارید، قربان، همه اقوال و اعمال و افکار و آثار حضرت عالی، گفته و ناگفته، چون دُر سفته ایست که فقط باید دید و به به گفت!

شاه: پس چرا به به نگفتی؟

ملک الشعرا: خب منتظر مصراع دومش بودم!

شاه: پس می‌گویی که بیت ما ناقص بود؟

ملک الشعرا: بنده سگ کی باشم که در باره بیت شما قضاوت کنم؟

شاه: بترک، مصراع دیگرش را پیدا کن!

ملک الشعرا: (بلند فکر می‌کند) منم پادشاه عدالت پژوه!

شاه: تو نه خره! منم پادشاه عدالت پژوه! تو فقط یک ملک الشعرای کوفتی خاک بر سر صله بگیر هستی! تو فقط مصراعی با قافیه پژوه بگو!

ملک الشعرا: بله قربان! صحیح می‌فرمایید. تویی پادشاه عدالت پژوه (می اندیشد)

دلقک: که خلقی ز دستش بود بر ستوه!

ملک الشعرا: قافیه درست است اما سخن سبکی گفتی دلقک. قربان من اصلاحش می‌کنم: که دشمن ز دست تو اندر ستوه!

قاضی‌القضات: قربان! این ملک الشعرا دارد الان به بهانه شعر و ادب از اصلاحات دم می‌زند. اصلا اسایه ادب می‌کند.

(واعظ السلطان سر در گوش شاه می‌گذارد و چیزی زمزمه می‌کند، شاه برافروخته می‌شود)

شاه:غلط می‌کند، میرغضب!

میرغضب: بله قربان!

شاه: تو هم شنیدی آنچه را که ملک الشعرا گفت؟

میرغضب: بله قربان!

شاه: پس چرا برای امنیت ممالک محروسه بیه پس اقدامی نمی‌کنی؟

میرغضب: قربانت گردم، آخر هنوز قاضی‌القضات دستور نداده است! فرمان بدهید که قاضی‌القضات فرمان بدهد تا ما اجرا کنیم!

ملک الشعرا: (ترسان و لرزان) قربان بنده که ملک الشعرا آستانبوسم فقط شعر شما را تکمیل کردم، و مصراع دلقک را اصلاح کردم. من که جسارتی نکردم!

واعظ السلطان: بیچاره، جسارت از این بدتر؟ در محضر شاه دم از اصلاح می زنی!

ملک الشعرا: من فقط قافیه را پیدا کرده ام. آخر کلمه پژوه قافیه دیگری ندارد، قافیه اش تنگ است. تنها کلمه ای که به این قافیه می‌خورد همان ستوه بود که این بنده کمترین یک پیشنهاد اصلاحی دادم.

واعظ السلطان: (به شاه) قربان! ملک الشعرا ادعا می‌کند که قافیه شما تنگ است!

شاه: بله؟ قافیه ما تنگ است؟

واعظ السلطان: (به ملک الشعرا) خجالت بکش این چه تهمتی است که میزنی؟

قاضی‌القضات: قباحت دارد آقا! این چه حرفی است؟

میرغضب: چطور جرات می‌کنی که از تنگی قافیه شاه دم بزنی؟

ملک الشعرا: بابا من که حرفی نزدم، تقصیر من چی است وقتی که قافیه …؟

شاه: قافیه غلط می‌کند که تنگ بشود: مرا از قوافی نه باکی بود! (می اندیشد)

دلقک: بزن شاعری را که شاکی بود.

حضار: بله! بله! البته! صد آفرین!

شاه: من به خاطر رفاه مردم این مرز و بوم دستور می‌دهم که همه قافیه ها را گشاد کنند! چشم ها و گوش ها را باز کنید، بگردید، در اقصای مملکت، هر جا که قافیه تنگی دیدید، گزارش کنید تا به شرف عرض برسد!

ملک الشعرا: عالیست قربان، به این می‌گویند اصلاحات ادبی، به این می‌گویند رنسانس فرهنگی. من همین الان در وصف آن قصیده غرایی می سرایم:

در عهد پادشاه دادگستر (می اندیشد و عقلش به جایی نمی رسد)

دلقک: دنبال قافیه هستی؟ کمکت بکنم؟

ملک الشعرا: خب بگو، بگو آهسته در گوشم!

دلقک: در عهد پاذشاه دادگستر  بدیدم شاعری با شعر چستر!

ملک الشعرا: (سر در پی دلقک می‌گذارد، شاه و درباریان می‌خندند. شاعربربلندی می ایستد، طوماری می گشاید و مردم را به طغیان می‌خواند)

قوافی چون که تنگ آید عذاب است

 به تنگی حال ما از دم خراب است

بیا تا شعر نو گویم برایت

که نثرم بهتر از هر شعر ناب است

مرا معنی بسی در آستین است

فعولن مانع شعر نوین است

رهایم کن از اشعار عروضی

که دیوانم  پر از شعر متین است

من از شعر کهن باری غمینم

که داغ کهنگی زد بر جبینم

به زنجیر فعولن در عذابم

که من از نحله شعر نوینم

(واعظ السلطان باز هم سر در گوش شاه می‌گذارد و چیزی می‌گوید)

شاه: بله؟ حالا دیگر علیه قواعد و قوانین طغیان می‌کند؟ می‌خواهند قوانین عروضی را بهم بریزند؟ قاضی‌القضات! چرا دستورات مقتضی را صادر نمی‌کنی؟

قاضی‌القضات: (کتاب عظیم قانون را ورق می‌زند) به دنبال بند و تبصره اش هستم، پیدایش نمی‌کنم.

شاه: مرده شور آن بند و تبصره ات را ببرد، خب خودت یک بندی در زیرش اضافه کن!

قاضی‌القضات: آخر چطور؟ همینطور کشکی که نمی‌شود، بعد مجلس یقه مرا می‌گیردکه به کتاب قانون دست برده ام. امر بفرمایید، مجلس چیزی بنویسد تا من بنده، بندی به این تبصره اضافه کنم.

شاه: مجلس را بگویید که چیزی بنویسند!

میرغضب: مجلس در تعطیلات است، هیچ کس نیست!

شاه: خاک توی سرتان! نمی‌توانید چهارتا آب حوضی و حمال و رمال پیدا کنید و یک مجلس شاهانه درست کنید؟ همه چیز را باید من بگویم؟

قاضی‌القضات: امر عالی مطاع!

میرغضب: امر عالی مطاع!

ملک الشعرا: (مردد) امر عالی مطاع!

(هر سه به سوی تماشاچیان هجوم می برند و چند نفر از تماشاچیان را جدا کرده و با چوب و کتک به طرف صحنه می رانند و در حضور شاه بر زمین می نشانند. این تماشاچیان عبارتند از: شغال، جاهل و کدخدا که در صحنه دیگر خواهند بود)

میرغضب: تعظیم کنید، دست حضرتش را ببوسید!

ملک الشعرا: پای حضرتش را ببوسید!

(سه نفر، به طرف شاه رفته، دست و پای او را می بوسند، طوری مزاحم شاه می‌شوندکه تاجش به زمین می‌افتد، مامورین و واعظ السلطان آن‌هارا با زحمت به زمین می نشانند و وادارشان می‌کنند که در مقابل شاه مودب بر زمین بنشینند)

واعظ السلطان: بلرزید، بترسید، گریه کنید، زار بزنید.

قاضی‌القضات: دم نزنید، فقط سکوت کنید، مودب بنشینید، ما خودمان ترتیب همه چیز را می‌دهیم!

شاه:(فریاد می‌زند) چرا معطل می‌کنید؟ پس چه شد این قانون؟

قاضی‌القضات: الان آماده می‌شود قربان! شما اعصابتان را خرج این چیزها نفرمایید، هر چند تا بند و تبصره که بخواهید، همین الان ترتیبش را می‌دهیم.

(قاضی‌القضات در کتاب بزرگ چیزی می نویسد و جلوی سه نفر تماشگر می‌گذارد)

قاضی‌القضات: شما فقط انگشت بزنید! (دستشان را می‌گیردو انگشتشان را بر کاغذ می چسباند)

شاه: (غضبناک)پس چه شد این قانون کوفتی؟

قاضی‌القضات: بفرمایید قربان! همه چیز آماده است، این هم قانون شاهنشاهی! (با دستپاچگی می‌خواند)

بنا بر این ماده و این  تبصره

حکم کند شاه همه جا یک سره

قافیه تنگ است، گشادش کنید

وزن ضعیف است، زیادش کنید

فاعل و مفعول و فعولن فَعَل

بنده‌ی شاه اند همه در عمل

مفعلتن، مفعلتن، مفعلُن

قافیه را بر شکن از بیخ و بن

وزن فعولات شد اسباب غم

بار فضولات بکن بیش و کم

و در این جا، حکم می‌کنیم، از این پس هر کس که اوزان عروضی را بهم بزند و درقاعده و قوانین ادبیات و هنر و کشورداری و پزشکی و سرایداری و شاعری و دامداری و سبزی فروشی و خرده بارفروشی و نانوایی و قصابی و فرهنگ و کولتور و دایره المعارف و آداب آشپزی و رمالی چه به نظم و چه به نثر اخلال نماید، به اشد مجازات محکوم می گردد!

مفعلتن، مفعلتن، فاعلن

مفتعلن، مفتعلن، قاتلن

قاتلتن، شاعرتن، باطلن

باطلتن، باطلتن، شاعرن

مفترتن، افترتن، افتتاح

انترتن، منترتن، افتضاح

خلاصه، مخلص کلام اینست که:

حکم حکیمانه چو جاری شود

شاعر بیچاره فراری شود

(میرغضب سر به دنبال ملک الشعرا می‌گذارد، ملک الشعرا دور صحنه به هر جایی فرار می‌کند، همراه با سه نفر تماشاچی از صحنه فرار کرده و در میان جمعیت پنهان می‌شود)

ملک الشعرا:

مرا با فعولن دگر کار نیست

بتر از قوافی به بازار نیست

بگویم برای تو شعر سپید

که بهتر از آنم به انبار نیست

میرغضب: نشانی شاعر را هم به شغالان بدهید!

 

6

 

پیرزن: (زار می‌زند)

اگر از آسمان ماهی بباره

ایدانه دنکفه در می خکاره

ممد: می مال بوشو می جان بوشو

پیرزن:ایتا گُرخانه در پهنای عالم

اَیه تا کی بترکه می‌گوش دم

ممد: می مال بوشو می جان بوشو

پیرزن:بترکسته می دیل از ظلم دونیا

نیدم خیری جه دونیا من به هیچ جا

دِه من جه دار دونیا چوم دَوستم

ممد: می مال بوشو می جان بوشو

پیرزن: چومه بر خیر اَ موردوم دَوستم

چه خاک می سر دوکونم؟ جه دار دونیا هه ایتا جوجه می ره بمانست، هه ایتا جوجه! (با احتیاط از زیر پیراهنش جوجه ای را در می‌آوردو نشان می‌دهد، می بوسد و دو باره در زیر لباسش پنهان می‌کند.)

کدخدا: (وارد می‌شود)آهای مردان ده، آهای جوونا! آهای گردن کلفتا، پهلوونا! بیایین، چوبی، چماقی دست بگیرین، بایستید در گوشه و کنار ده، کشیک بدین!

(چند جاهل با بیل و چوب دستی وارد می‌شوندو در گوشه و کنار صحنه به حالت آماده باش می ایستند)

سرکرده جاهل ها: بله، بله کدخدا! اگر شغال جرات بکند پایش را این طرف بگذارد، تکه بزرگش گوشش است.

بقیه جاهل ها: هیچ موجودی از سد دفاعی ما عبور نمی‌کند.

سرکرده جاهل ها: شغال سگ کی باشه؟ شیکمشو سفره می‌کنیم!

جاهل اول: توی پوستش کاه می‌کنیم!

جاهل دوم: سیبیلش رو می سوزونیم!

جاهل سوم: دمبش بیفته تو تله، آتیش به دودمانش می زنیم!

سرکرده جاهل ها: همتون گوش وایستین، چشاتونو باز کنین، دیگه نمی‌ذاریم پرنده از اینجا بپره. کدخدا خیالت راحت.

کدخدا:   ننه جون تو هم گریه نکن! زاری نکن! اخویت اینجاست، ما خودمون حساب این دزد دغل رو می رسیم. برو و آسوده بخواب! (می‌رود)

سرکرده جاهل ها: این چماق، این چاقو، این هم قمه! شیکمشو سفره می‌کنم به والله!

جاهل اول: دست و پاشو ارٌه می‌کنیم!

جاهل دوم: قلوه هاشو در میاریم!

جاهل سوم: شغال سگ کی باشه، خود شیر ژیان هم حریف حاجیت نمی شه!

جاهل اول: (جاهلی می‌خواند)

بیا جانا ببین این پهلوان را

بچشم خود نگر مرد جوان را

که با این قامت و قد تا قیامت

قیامت می‌کند با قد و قامت

قیامت می‌کند با زور بازو

جهان را می‌کند مغرور بازو

من و رستم به یک میخانه بودیم

رفیق و همدم پیمانه بودیم

به یک پیمانه ما پیمان چو بستیم

همان پیمانه با پیمان شکستیم

چو رستم رفت و کارش بر زمین است

من اینجا هستم و کارم همین است

از این قداره دشمن در گریز است

سزای دشمنان این تیغ تیز است

بگو با دشمنان باری در این دشت

اگر بختی شما را بود، برگشت

7

 

درویش

 

شغال: (در لباس دراویش وارد می‌شود، عینکی دودی به چشم دارد و عصایی و کشکولی در دست):

شغال بیشه مازندران را کجا گیرد سگ مازندرانی؟!

که در کار شغالان حقه‌ها بی هزاران یک از آن را می‌ندانی!

سرکرده جاهل ها: به به، گل مولا درویش! از کجا تشریف میآرین؟

شغال:

هو حق مدد، یاهو مدد،

 یک لقمه از آهو مدد!

یک تیکه دل یا دنبلان

 یک ذره دنبه کو مدد!

دِین شکم دارم بسی

از اسب و از یابو مدد

هو حق مدد، هو حق مدد!

یک جوجه ابلق مدد

یک مرغ ناقابل مدد

گوساله کامل مدد

یک گاو نر داری اگر

در راه آن داور مدد

گاوی نداری غم مخور

 بالی از آن کفتر مدد

هو حق مدد

هو حق مدد

یک جوجه ابلق مدد

سرکرده جاهل ها: هو حق مدد درویش!

شغال (روی سکویی در کنار جاهل‌هامی نشیند):

خدا قوت، پهلوان! می بینم که آماده‌ای، عزم جنگ و جهاد داری؟

سرکرده جاهل ها: خب دیگر وقت است که باید همیت داشت، همت گماشت، از این مردم بیچاره و بی پناه دفاع کرد (با اشاره به پیرزن، پیرزن اشک می‌ریزد و ناله و نفرین می‌کند)!

پیرزن:(نوحه می‌خواند)

می دیل از دار و دونیا غم داره غم

ایزه بخت از زمانه کم داره کم

می ره از آسمانان غورصه باره

می چوم از ابره غورصه نم داره نم

شغال: عجب! عجب! چه بلایی سرش آمده؟ چرا عجز و لابه می‌کنی مادر؟

پیرزن: خودا انی نامه اویره کونه، بامو، بی خبر می مرغه لانه غارت بوکود، بزه، بوکوشت، ببرد، هرچه کی مالک نبرد، هرچه کی مباشر نیده، هر چی کی جه می‌گولی جیگیفتمه، می سیا زمستانه ره اِی گوشه انبار بوکوده بوم، می انبارَا دورسنه، می گاو لافندا بورسنه، می کیشکانا به گازاگیفته یو اویره بو، خودا انی نامه اویره کونه!

شغال: یعنی تو دیگر هیچی نداری که به گل مولا درویش کمک کنی؟

پیرزن: نه، میره هیچی نمانست، هیچی! ایتا کیشکا دارم کی می‌کش قایما کونمه، اونی امرا خوسمه، اونی امرا ویریزمه!

شغال: میشه ببینمش؟

سرکرده جاهل ها: بده تا ببینه، برایش دعا بکنه!

پیرزن: (جوجه را درمی‌آورد)

خودا ترا خیر بده، ایتا دعا در حق اَ یتیمه جوجه بوکون!

شغال: (جوجه را می قاپد)

این یتیم رو بده به من تا بندازمش توی یتیمچه و یک چخرتمه آبدار ازش بسازم! (جوجه را می‌زند به زیر بغل و قهقه زنان غیب می‌شود، پیرزن شوکه شده، لال شده، غش می‌کند و می‌افتد، دیگران متوجه می‌شوندو به سوی پیرزن می‌دوند)

کدخدا: (وارد می‌شود. پیرزن را می‌مالد)

چی شد، چی شد؟ مادرجان ترسیدی؟ (به دیگران) به دادش برسید، باد بزنید، آب بیارید!

(یکی از جاهل‌ها یک آفتابه آب روی سر پیرزن خالی می‌کند)

کدخدا: نه اینقدر آب، یه ذره که به هوشش بیاره، با این همه آب که سرما می‌خوره بیچاره! (به پیرزن) چی شد ننه؟ چی شد؟

پیرزن: مگر نیدیی چی بوبو، ببرد، ببرد، می کیشکا جانا ببرد، الان ده هیچی نارم، هیچی نارم! منم و اَ دونه مورغانه، ایمشب و فردا شب انی امرا مورغانه پلا بوخورم!

کدخدا: باید کاری کرد. (بیرون می‌رود)

پیرزن: (نوحه می‌خواند)

می کیشکا جان بوشو در کامه دوشمن

خودا آویره کون تو نامه دوشمن

نیدم در دار دونیا خیری از دوست

خوداجان خون دوکون در جامه دوشمن

 

8

 

 

زن شغال

 

زن شغال: (با لباس رماله ها وارد می‌شود)

فال می‌گیریم، طالع می‌گیریم، سرکتاب باز می‌کنیم، بخت دختر یایسه باز می‌کنیم، فال می‌گیریم، دعای سنگین، دعای سبک، تعبیر خواب، گمشده اگر دارین، پیدایش می‌کنیم، پیدا شده اگر دارین، گم می‌کنیم، دعای رفع بلا، دعای سنگین، دعای سبک!

(می‌رسدبه پیرزن که افتاده است) چه شده؟ چه پیش آمده؟

قصه گو: غش کرده، یکی باید برود و حکیم خبر کند!

جاهل: دزد بی خبر رسید و مالش را برد!

شغال: یعنی دیگر هیچی برایش نماند؟

جاهل دوم: فقط دو تا تخم مرغ!

جاهل سوم: تخم مرغ نیست، تخم غاز است!

جاهل اول: حالا چه فرقی می‌کند، تخم تخم است دیگر!

جاهل دوم:  خیلی گنده است، به گمانم مال گاو است.

جاهل اول: خاک توی سرت، خر بی سواد، گاو که تخم ندارد!

جاهل دوم: دیدی خر خودتی؟ تو تا به حال تخم گاو ندیدی؟

جاهل سوم: تخم، می‌فهمی؟ تخم مرغ که توی تابه بشکنی، نیمرو بکنی! می‌فهمی؟

زن شغال: حالا شما میشه کمتر این حرف‌ها را بزنید؟ من پاک دهنم آب افتاده! برید کنار، من این خانم را معالجه کنم! برین کنار! این رو دراز کنین رو به آفتاب، دورش خط بکشین! (خودش یک چاقو در می‌آورد و دور پیرزن را خط می‌کشد)

قصه گو: شما دارین چه کار می‌کنین؟

زن شغال: شما فعلا صحبت نکن! (دست به زیر پیرهن پیرزن می‌برد)

قصه گو: تو زیر لباس این خانم دنبال چی می‌گردی؟

زن شغال: دارم نافش را می‌گیرم. باید نافش را بگیرم.

قصه گو: این خانم مریض است، احتیاج به یک حکیم دارد.

زن شغال: من خودم حکیمم خانم. من خودم حکیمم! پس کو این تخم‌ها؟

جاهل: عجب خریه این دیگه، خیال می‌کنه که پیرزن تخم داره!

زن شغال: آهان، پیدایش کردم. (دو تا تخم مرغ را می‌یابد، به چنگ می‌گیرد، پا به فرار می‌گذارد)

قصه گو: بگیرید، بگیرید!

(شغال فرار می‌کند، جاهل‌ها گیج هستند)

قصه گو: «آن که نامخت از گذشت روزگار، هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار». این جماعت از یک سوراخ هزار بار گزیده می‌شوند. البته شغال هم هر روز رنگ عوض می‌کند، این بیچاره‌ها تقصیر ندارند. یک روز درویش است، یک روز واعظ السلطان‌ست، فردا رمال است، پس فردا کلانتر است، دو روز دیگر شعبده باز است، بعضی از روزها هم خودش تفنگ دست می‌گیرد، کنار کدخدا می‌ایستد، کیشیک می‌دهدتا شغال بگیرد، تو نگو که این خودش دستش تا مفرق توی خون مرغ و جوجه است. بعضی‌ها هم می‌گن که خود کدخدا هم با او توی یک جوال است! خدا می‌داند! ما نمی‌خواهیم گناه کسی را بشوریم!

ممد:

می کلِّه ده صدا ناره           می مال بوشو می جان بوشو

دونیا می ره وفا ناره           می مال بوشو می جان بوشو

اَ کوگا ده خودا ناره            می مال بوشو می جان بوشو

اَ درد میشین دوا ناره           می مال بوشو می جان بوشو

قصه گو با همصدایی زن‌ها و مردم ده می‌خواند:

تی آستینا بوجور بزن      ویریز ویریز ویریز ویریز

های بوکون هوی بوکون جار بزن جور بزن     ویریز ویریز ویریز ویریز

دکف اَ میدانه میان دور بزن                       ویریز ویریز ویریز ویریز

پیشانی نیویس گونا نوکود،

تی‌ ره تی پیشانه مُهر بزن                         ویریز ویریز ویریز ویریز

من ویریزم تو ویریزی ان ویریزه اون ویریزه

دَاره اوسان

تبر اوسان

اَن ویریزه اون ویریزه

تیر و کمان سپر اوسان

اَن ویریزه اون ویریزه

موردوم با خبر اوسان

اَن ویریزه اون ویریزه

من ویریزم

تو ویریزی

اَن ویریزه

اون ویریزه

9

اتاق شالترس ممد

قصه گو: راستی کجا بودیم؟ آهان داشتم از شالترس ممد و زن‌هایش می گفتم. زن‌های شالترس ممد، به قول خودش «پیله‌ خانم» و «کوجی خانم»، برایش همه کاری می‌کردند، توی بجار کار می‌کردند، توی خانه کار می‌کردند، گاو ها را به چرا می‌بردند، به مرغ ها و خروس ها آب و دانه ‌می‌دادند، درو می‌کردند، پاتنگ می‌زدند، الک می‌کردند، می‌بردند بازار، می فروختند، با پول هایی که به دست می‌آوردند تنکه و شلوار و پیراهن و هر چیز دیگر که می‌خواستند می‌خریدند با بقیه پول خرده‌هایی که مانده بود یه مشت شب چره می‌خریدند، می‌آمدند به خانه!

شالترس ممد تمام این مدت خودش را پشت در اتاق قایم می‌کرد و منتظر بود که زن هایش برگردند. او معمولا کمربندی از ویریس به کمرش بسته بود و داسی هم به آن آویزان کرده بود، تا اگر خدای ناکرده، خدای ناکرده، شغالی، خورخوره‌ای، حیوانی، گربه دزدی، موشی، مارمولکی خواست به او حمله کند، بتونه از خودش دفاع کنه! آن روز این بیچاره در خانه نشسته بود و داسش را هم به همراه نداشت. داس را داده بود تا زن‌ها به چلنگر بدهند و تیز کنند. این بود که داشت از وحشت زهره ترک می‌شد.

(صدای کوبیدن به در، شالترس ممد از ترس جیکش در نمی‌آید)

صدای زن‌ها از پشت در:در رو واکن! واکن در رو، ماییم!

شالترس ممد: (با ترس برمی‌خیزد و در را باز می‌کند، دو زن وارد می‌شوند)

اومدین؟ چرا اینقدر دیر کردین؟

خانم‌ها: چطور مگر؟ ترسیدی؟

شالترس ممد: چی؟ من؟ ترس؟ من در زندگی از هیچ چیزی نمی‌ترسم! مگر نشنیدید که ترس برادر مرگ است؟ من که نمرده‌ام، همینجا جلوی رویتان سر و مر و گنده هستم.

پیله خانم: پس چرا رنگ رویت اینجور زرد است؟

شالترس ممد: نگران شما بودم.

کوجی خانم: نگران چی بودی؟

شالترس ممد: هیچی بابا اصلا نگران نبودم، فقط دلم برایتان تنگ شده بود.

پیله خانم: اوا حیوونی! دلت برای کودوم ما تنگ شده بود؟

کوجی خانم: من یا این؟

شالترس ممد:(خود را در تنگنای تصمیم می‌یابد)

تو یا اَن؟ اَن یا تو؟

تو یا اَن؟ اَن یا تو؟

هر دو تا گولید، خوش رنگ و بو!

هر دو تا گولید، خوش آب و گیل!

هر دو تانه جا، وسط می دیل

هر دوتا قشنگ، هر دوتا بلا!

می دیله تی ره، (اشاره به دومی) تی ره مبتلا!

من چبزی نارم

اَیا واکارم

ایتا دیل دارم

کی بدهکارم

ایتا آغوزا دوجا واکارم

ایتا آغوزا دو جا واکارم

(تغییر آهنگ)

ای تا دیل دارم زیبا

هر چی کی دینه انه وا

ای تا دیل دارم زیبا

هر که کی دینه انه وا

پیله خانم: بوشو ره بساز به شب چره

کوجی خانم: تا تی ممایا لولو نبره

هر دو زن: (تعییر آهنگ)

کورده کولا نازا دیهی       دوشاب پلا یاقا گیره

دوشاب پلایا کی فادی        باقلا پلا یاقا گیره

شالترس ممد:

دوشاب پلا نامه نبر  می‌دهنا آب جکفه

باقلا قاتوقه کی دینم   می دیل به بوشقاب دکفه

(همه می‌خندند)

خانم‌ها: بیا این هم داست! حالا دیگر تیز تیز است، بپا که با آن جاییت را نبری!

شالترس ممد:(داس را می‌گیرد و معاینه می‌کند و به کمرش می‌بندد، جلوی آینه خودش را برانداز می‌کند، بار دیگر داس را از کمر باز می‌کند و دور سر خودش می‌چرخاند!)

منم آن پهلوان بی مهابا                 که نامی هست و نام آور به هرجا

(زن‌ها موزیانه می‌خندند؛ از این جا ببعد دیالوگ زن‌ها و شالترس ممد تلخ و شیرین است و با خنده و شوخی همراه است)

شالترس ممد: منم آن پهلوان…

خانم‌ها:…نقش کاشی                    که در حمام به روی آن بشاشی

شالترس ممد: منم آن رستم دستان مشهور

خانم‌ها: که در وقت یبوست می‌زند زور

شالترس ممد: منم آن رستم تنها درین دشت

خانم‌ها: سواره رفت ولی بی رخش برگشت

شالترس ممد: من آن فرهاد کوه بیستونم

خانم‌ها: ز کوه افتادم و بی نردبونم

شالترس ممد: منم چون بیژن افتاده در چاه

خانم‌ها: که در سوراخ موش افتاده در راه

(زن‌ها همدیگر را دنبال می‌کنند، ملافه‌ای دور خود می‌پیچند و خود را به شکل اشباح و جانوران خطرناک در می‌آورندو از دو طرف بازی کنان شالترس ممد را محاصره می‌کنند، شالترس ممد هم بازی کنان در صحنه به هر طرفی می‌دود.)

پیله خانم: (دهانش را باز می‌کند که شالترس ممد را بخورد)

بیا کی می دیل تی ره غشه

کوجی خانم: می دیلم تی ره در آتشه

پیله خانم: مردای خوبه کی مرد ببه

کوجی خانم: دیل آشنای درد ببه

پیله خانم: مردای اگر نه مرده

کوجی خانم: مورده شور اونا ببرده

پیله خانم: مردای اگر نه شیره

کوجی خانم: زنای هچین اسیره

زن‌ها با هم: مردای خوبه نام بداره، نان بداره

موقع دعوا کی ببه جان بداره

پیله خانم: مردای خوبه مثل شراب جوش بزنه پولخ پولخ

کوجی خانم: ساکت مردای چی مانه؟

                   بیلانیسبت، بیلانیسبت، خیال بوکون تاپاله پخ!

(زن‌ها می‌خندند)

شالترس ممد: زنای واسی کی زن ببه

خوشگیل و خوش بدن ببه

وقتی کی شی زناکه کش

اون دکفه تی ره به غش

خو لچکه تا اوسانه

به تی طرف پا اوسانه

با کتله پاتوک پاتوک

ماتیک بمالسته به توک

غونچه به توک، خنده به لب

راه دکفه در تی طلب

چومه مرا پیش فاکشه

دست مرا پس بزنه

خنده مرا ریسه بشه

تی شانه یا دس بزنه

پا اوسانه مثل تورنگ

پاتوک پاتوک، قشنگ قشنگ

دکفتی تا دامه میان

فرار کونه عینه فشنگ

تا کی خو غونچه واکونِه

جانی به تی جان دوکونِه

می پیله دیل، می کوجی دیل

دکفه به نازه اون به گیل

پیله خانم: مردای خوبه، دس تاوده مهره‌ی ماره بیگیره

کوجی خانم: وقت به وقت، گرم گیجا می‌گوله اناره بیگیره

زن‌ها با هم:

گوش کونه بو بوکونه

             می کاکوله فو بوکونه

کشا گیره، مرا به کش

         تا تاووده دیله به غش

وقت به وقت می سبجانه وامجه       جومعه شبان؛ جومعه شبان…(بقیه حرفش را نمی‌زند، خجالت می‌کشد و خنده کنان به گوشه دیگر صحنه فرار می‌کند)

شالترس ممد: (سر به دنبال زن‌هایش می‌گذارد)

هایا ده می وقته کاره

می چارتا فصل بهاره

نیشا بوکون و دوباره

کی برکت به بجاره

کی برکت به بجاره

(همه از رقص و تلاش به نفس تنگی افتاده‌اند)

10

 

حمله شغال

(شب، صدای زوزه شغال از بیرون، شالترس ممد می‌ترسد و می‌خواهد که خود را در گوشه‌ای پنهان کند)

خانم‌ها: (وحشت زده) هان شنیدی؟

(صدای حیوانات وحشی، صدای فریاد وحشت زده مرغ و خروس، صدای پارس سگ ها از راه دور، صدای نعره دردمند گاو، سایه‌های وحشتناک روی در و دیوار)

صدای زنان ده از پشت صحنه: (پیله خانم و کوجی خانم با وحشت از سوراخ در نگاه می‌کنند. صدای گریه آلود زنانی از پشت صحنه شنیده می‌شود که ترانه زیر را می‌خوانند، پیله خانم و کوجی خانم کم کم به همخوانی می‌پردازند)

ای وای می غاز بمرده

گردن دراز بمرده

می غاز بوشو، می اوردیکان

مورغانه مرغ، اوردیک زاکان

می‌کشکرت، می کفتران

خوخوره ببرده تتران

ای وای می غاز بمرده             گردن دراز بمرده

خوخوره دکفته کله سر

واز بوکوده جه می چپر

تو نیشته‌ایی هچین پکر

من زنمه جزَ جیگر

ای وای می غاز بمرده   گردن دراز بمرده

خوخوره بامو با خرس و خوک

یاواش یاواش، بوچوک بوچوک

بیگیفته می جوجه به توک

به چاک بزه او دارواچوک

ای وای می غاز بمرده     گردن دراز بمرده

(زن‌ها از دو طرف به شالترس ممد نزدیک می‌شوند و داسش را به دستش می‌دهند)

پیله خانم: هایا ده تی وقت کاره

کوجی خانم: هایا ده تی وقت کاره

خانم‌ها: مردای کی مرد کاره

به کار خو سواره

دس بیگیره به دَاره

خوف شغال نداره

همه:

ویریز کی وقت کاره

ویریز کی وقت کاره

ویریز کی وقت کاره

تی آستینا بجور بزن             ویریز ویریز ویریز ویریز

هَای بوکون، هوی بوکون، جار بزن، جور بزن      ویریز ویریز ویریز ویریز

دکف اَ میدانه میان دور بزن            ویریز ویریز ویریز ویریز

دَاره اوسان

تبر اوسان

تیر و کمان

سپر اوسان

ویریز ویریز    دیره نوبو        تا شئال اویره نوبو

شئاله بزن به دَاره   هسا ده تی وقته کاره

(خانم‌ها شالترس ممد را به طرف در همراهی می‌کنند، در را باز کرده و او را در پشت در تنها می‌گذارند. صدای زوزه شغال، صدای جنگ و دعوا، سایه های خطرناکی روی دیوار حکایت از جنگ و دعوای بیرون دارد؛ زن‌ها دور از در سر خود را در زیر لحاف پنهان می‌کنند.)

11

لانه مرغ

 

شالترس ممد: (رجز خوانی از روی اجبار، خود هم به آنچه که می‌گوید، باور ندارد)

ای خورخوره، ای خورخوره

تی ترنه ده مرا نخوره

هول نخورم من تی خانی

مرا ده تو ترسن نتانی

من جه تو ده نترسمه

من جه تو ده نپرکمه

تو کیسی ره ایبریق کون

هچین تی آبه فونوکون

تو کیسی ره، ایتا چیچیر

گیرم ترا پا بوزه جیر

شغال:(در حال خواندن رجز دور شالترس ممد می چرخد، گویی می‌خواهد او را جادو کند)

من کیسمه؟

من چیسمه؟

ایتا خوخوره

دکفه تی جان ترا خوره

من کیسمه؟

تی اجنبی

هرکی ایسی، هر جا بیشی، هرچی بی بی

هرجا تو تی پایَا بنی

من ایسامه، مرا دینی

من کیسمه؟

تی سایه!

کی تی مرا پا به پایه

من چیسمه؟ تی جانم

تی روحم، تی روانم

تی امرا پا به پایم

تی امرا تا به تایم

تی راسته دس می دست چپ

تی دیله حرف می کله گپ

من کیسمه؟

تی خورخوره

تی رهپا ایسه ترا بوخوره

من کیسمه؟

چیسمه من؟

یا چی یه می فاگیر فادن؟

فادان فاگیره وابدن

بوجور بیجیره وابدن

دس تاودی دس تاودم

ترا به واپس تاودم

تا می مرا ور دکفی

وینریشته سرسوم دکفی

من کیسمه؟ تی دست چپ

تی دیله حرف می کله گپ

آینه میان چومه نی نی

بیدین تا مرا خوب بیدینی

من کیسمه؟ تی سایه

تی امرا پا به پایه

من کیسمه؟ تی سایه

تی امرا پا به پایه

من کیسمه؟ تی سایه

تی امرا پا به پایه

12

پیروزی شالترس ممد

(موسیقی ترسناک شنیده می‌شود. کم کم سرو صدا می‌خوابد و دیگر صدایی نیست. سکوت لحظه‌ای چند صحنه را فرا می‌گیرد، بعد صدای کوبه در می‌آید. زن‌ها از وحشت فریاد می‌زنند.)

شالترس ممد: (از پشت در)

واکنین بابا، در رو واکنین!

خانم‌ها: اِ وا تویی؟

شالترس ممد: پس می‌خواستین کی باشه؟

خانم‌ها: تو زنده‌ای؟

شالترس ممد: نه اروای باباتان من مرده‌ام و این صدا صدای روح مرحوم من است، یالا در رو باز کنین!

(زن‌ها با ترس در را باز می‌کنند، شالترس ممد با داس خون آلوده وارد می‌شود)

پیله خانم: خودتی؟ زنده‌ای؟ چیزیت شده؟

کوجی خانم: بیا ببینمت، خاک عالم! داست چرا خونیه؟

پیله خانم: این خون خون شغاله؟

شالترس ممد: این خون خون من نیست، کلک شغال رو کندم، دیگر شغالی نیست که بیاید و مرغ و خروس ما را ببرد.

خانم‌ها (با ناباوری)

کلک شغالو کندی؟ یعنی دیگه راحت شدیم؟

شالترس ممد:

باز دینیدی کی بامومه

اَیا دوروسته ایسامه

ده مرا نیگید شالترس ممد

من ده ا نامه نخامه

شاله کوشم من اَتویی     کی سوبولانه فیچالم

خوخوره گیرم موشت میان       اونی سگه جانه فیچالم

می‌داریه خون فوچوکه

شئاله خون اونه دوچوکه

ده نیگیدی شئال بامو

مورغانه لانه واچوکه

(زن‌ها با کنجکاوی نگاهش می‌کنند)

پا بنامه لانه میان

بیدم ایتا پیله شئال

غازه بیگیفت گازه میان

مرغا بیگیفت به زیر بال

انی دونه پا دونه ستون

دو چوم داره، پیاله خون

چنگال و چنگَا چی بگم؟

اونی موشته سنگَا چی بگم؟

بوشوم جولو، باموم عقب

پیله دوعا به زیر لب

یاواش یاواش پا اوسادم

تا ایتا قاپاس تاشا دم

قاپاس چیسه؟ من مرا گم

هوا پسه، من مرا گم

خانم‌ها: (با بیصبری)

کشتی مارو، بالاخره می‌گی چی شد؟

شالترس ممد:

من ترا گم تو ایشتاوی          شئال نوگو، شیر بوگو

ایساغوله چومه درون           سیاهی قیر بوگو

بوگفتمه جانه ممد دسته تاود دَاره فاکش

موقع دعوا فارسه          تی پایه ده پس فانکش

می‌داره یا بوجور برم        با ایتا ضرب زنم بیجیر

شئالا گم، هسا بگیر، هسا بوخور، هاسا بیمیر!

خانم‌ها (با ناباوری)

شاله بوگفت  هسا بگیر

هسا بخور

هسا بیمیر

شالترس ممد: (خودش هم باورش نمی‌شود)

می‌داریه بوجور برم

با ایتا ضرب زنم بیجیر

خانم‌ها:

شئاله بوگفت هسا بگیر

هسا بخور

هسا بمیر

همه با هم: (در یک دایره می‌رقصند)

شئاله بوگفت، هسا بگیر، هسا بخور، هسا بیمیر، هسا بگیر، هسا بخور، هسا بیمیر!

شالترس ممد: (با غرور) آب بیارید دست و رویم را بشورم، برایم چایی دم کنید! راستی رختخوابم را بیندازید، احتیاج به استراحت دارم. امشب نوبت من است که در وسط بخوابم!

خانم‌ها: (دور شالترس ممد می‌چرخند و او را بوسه باران می‌کنند)

تو ده امی پهلوانی

امی مرد جوانی

بنازیم تی زور بازو

بنازیم تی کرد و کاره

شئال تی ره هچینه

بنازیم تی کار و باره

پیله خانم: تو بیا می‌کش، تو بیا می‌کش

 می کوجی دیلا

تاودی به غش

من تی ره میرم

تو مرا خایی!

هر جا کی بشم، هر جا کی بئسم، می دیل قرصه کی       تو مرا پایی!

کوجی خانم: تو بیا می‌کش

می جان تی ره غش

تو می مرداکی، می خاطرخایی

هر چی کی ببه

هرکس کی بایه

می دیل قرصه کی    تو مرا پایی!

خانم‌ها(با هم)

می جانه مردای

خانه پهلوان

موشت زنه جوان

دکفته میدان

پیله پهلوان

روستوم دستان

روستوم دستان

 

13

 

شغال گرسنه

قصه گو: آن شب و شب‌های دیگر شالترس ممد وسط دو تا زنهایش می‌خوابید و بوسه باران می‌شد. تا اینکه شبی از شب‌ها که آن‌ها بغل در بغل یکدیگر خوابیده بودند، کسی به در کوبید.

خانم‌ها: کیه؟

شالترس ممد: (دندان‌هایش از ترس به هم می‌خورند)

باز چی شده؟

(صدای زوزه شغال)

پیله خانم: کیه؟ کی اونجاست؟

(صدای زوزه شغال)

کوجی خانم: کی هستی؟ این وقت شب چی می‌خوای؟

صدای شغال: خلف وعده کردی؟ من گشنمه!

شالترس ممد: (از زیر رختخواب بیرون می‌آید و شلوارش را می‌پوشد، به زن‌ها) شما چیزی نگین! من خودم ترتیب همه چیز را می‌دهم!

پیله خانم: این شغال مگر نمرده بود؟ مگر تو شغال رو نکشته بودی؟ چطور شد که باز پیداش شد؟

کوجی خانم: تازه داشت چند روزی آب خوش از گلوی ما پایین می‌رفت؟ چی شد که مرده زنده شد؟

شالترس ممد: آن داس را به من بدید تا من ببینم که چه کاری می‌تونم بکنم.

(شالترس ممد داس را برداشته و با ترس از در بیرون می‌رود، صدای حرف‌هایی نا مفهوم از پشت در، صدای چند ضربه، صدای موسیقی مرموز، زن‌ها از درز در به بیرون نگاه می‌کنند و به نوبت همدیگر را کنار می‌زنند و آنچه را که می‌بینند برای همدیگر تعریف می‌کنند)

پیله خانم: این که خود شغال است، آنجا ایستاده و توپ و تشر می‌آد!

کوجی خانم: بذار ببینم! ممد رفت به طرف لانه مرغ!

پیله خانم: شغال ایستاده جلوی در لانه مرغ!

کوجی خانم: ممد یک جوجه را از توی لانه در آورد و به شغال نشان می‌دهد.

پیله خانم: شغال قهر کرد، دبه در آورد. سر ممد داد می‌کشد!

کوجی خانم: ممد برگشت به لانه!

پیله خانم: ممد از لانه در آمد، یک خروس گنده توی دستش است.

کوجی خانم: این که خروس کاکلی منه! می‌خواد با آن چه بکنه؟

پیله خانم: خروس را به شغال نشان داد، شغال سرش را تکان داد!

کوجی خانم:اِ وا داس را زد و گردن نازنین خروس منو قطع کرد. ذلیل بشی مرد، چرا این کار را کردی؟

پیله خانم: شغال خروس را گرفت و دارد می‌رود.

کوجی خانم:خروس نازنینم (گریه می‌کند)

پیله خانم: خب خب، اشک‌هات رو پاک کن، من می‌دونم چه کار کنیم، الان می‌فهمم که چرا هر روز یک مرغ، یا یک جوجه ما گم می‌شود. پس این نامرد آن‌ها را با دست خودش به شغال تقدیم می‌کند؟

(صدای پا، زن‌ها اشک هایشان را پاک می‌کنند و به ته اتاق می‌روند و منتظر می‌مانند)

(در باز می‌شود و شالترس ممد با داس خون آلود وارد می‌شود.)

شالترس ممد: بیایید، این داس را بگیرید و بشورید. یک چایی هم برایم دم کنید!

پیله زن: این خون، خون شغال است؟

کوجی زن: یه دونه شغال را چند بار می‌کشی؟

شالترس ممد: من دیگه حوصله بحث ندارم. این شغال را می‌کشم، پسر عمویش می‌آید، فردا ممکن است که پسردایی اش بیاید، چه می‌دانم. اما من دیگر آن بیدی نیستم که از این بادها بلرزم، هزارتا شغال هم که باشند، همه را تار و مار می‌کنم!

کوجی خانم: آره تو بمیری، تو گفتی و ما هم باور کردیم! نامرد، خودت هر روز یک مرغ را می‌گیری و سر می‌بری و می‌دی شغال کوفت بکنه و بعد میایی به ما دروغ تحویل می‌دی؟ پهلوان پنبه؟ چطور دلت اومد که مرغ‌ها و خروس‌ها و جوجه‌های نازنین ما را بدی این شغال بدجنس کوفت بکند؟

پیله خانم: خب دیگه حنای تو پیش ما رنگ نداره! (گوش ممد را می‌گیرد) پاشو، پاشو گورت را گم کن! (ممد را از خانه بیرون می‌اندازد)

قصه گو: بله بچه‌ها، خانم‌ها، آقایون، این بود که زن‌ها شالترس ممد را از خانه بیرون کردند. شالترس ممد مدتی پشت در خانه نشست، عجز و لابه کرد، بعد که دید فایده‌ای نداره، راه افتاد و رفت! رفت و رفت و رفت تا در دل جنگل به یک غار رسید، به این غار پناه برد به امید اینکه شب را روز کند تا ببیند که فردا چه پیش می‌آید.

14

غار

شالترس ممد: (در تنهایی غار می‌خواند)

زندگی راه پور خم و پیچه

ایتا نقله کی آخرش هیچه

با تمام بولندی و پستی

نیستی وصل بئه به تی هستی

دست و پا زِئن دری خیال میان

واچوکی جور، کفی مبال میان

جه بوجور تا بیجیر هچین پوچه

می‌دهن لال، خودا چومان لوچه

ایتا خط راست نیه من هرچی دینم

اونی ذرع بوکوده چی ره واوینم؟

گمج کون سولاخه تی کله سر

روزی هرگز نایه درون جه تی در

چمجه جا تا پیاله هر چی دینی

خالی آب، روزی ی ایتا چیچینی

زرخنی غورصه، شب چره درده

شهد دونیا به کام نامرده

مرد و نامرد هچین هچین حرفه

پای بندی دین هچین حرفه

خورخوره پیشه یه کی در بیشه

بوخوره هرکویا ایتا میشه

واچره جر بده بیگیره بگاز

کشکرت، کرک مرغ و اوردیک و غاز

گرگ پیر توبه کون ایسه به نماز

بتانه، جر دهه ترا اون باز

منم او گرگ پیر توبه بوکود

کی اونی گازه روزگار فوکود

می ره ده گاز ننه کی گاز بگیرم

گوشنگی سر نهم کی تا بمیرم.

(شالترس ممد در گوشه غار خود را پنهان می‌کند، صدای پای دیوهامی‌آید، سه دیو غرش کنان، مست، تلوتلوخوران با کوزه‌های شرابی که در دست دارند وارد می‌شوند)

دیوها: ها ها ها ها، ترنه کَشیم، ترنه کَشیم

هورا هورا هورا هورا

هَای کونیم، هوی کونیم

هورا هورا هورا هورا

داد زنیم، نعره کشیم!

                        ها ها ها     ها ها ها

گاوا گیریم، بره کوشیم

                       ها ها ها     هاهاها

شب کی خوسیم خورنه کشیم

                          خر   خر  خر  خر

روز ویریزیم بره کُوشیم

                         ها ها ها               هو هو هو

گاز گیریم، گوز کونیم

(می‌گوزند) پوز پوز پوز پوز

گاو و گوساله بیگیریم

چوپانه چوقایه فاگیریم

چوپان چیه، چوقا چیه؟

خانم چیه، آقا چیه؟

دیو اول: تمام دونیا می شینه

دیو دوم: نه می شینه

دیو سوم: ایپچه تی شین، ایپچه تی شین

دوپچه بمانسته می شین

(یکی از دیوهابو می‌کشد)

دیو اول: اَهای اَهای بو ایه بو

دیو سوم:(ذوق زده بو می‌کشد)

گوسفنده بو، چوپانه بو

دیو دوم: کله پاچه تیانه بو!

دیو سوم:(بو می‌کشد، تصحیح می‌کند)

ایتا گله گاوه، من کونم گومان

دیو اول: جا نیگیره در تی تیان

دیو دوم: ان گاو نیه، اولاغه

دیو سوم: اونی چپه پا چولاغه

دیو اول: (بو می‌کشد)

چولاغ چیه، اولاغ چیه؟

اَ بو بویه ای آدمه

می ایشتها ره اون کمه

(سه دیو دور صحنه می‌چرخند و هر گوشه‌ای را بو می‌کشند تا آن که خود را به مخفی گاه شالترس ممد می‌رسانند، شالترس ممد دارد از ترس زهره ترک می‌شود)

دیوها: اَ بو، بویه ای آدمه

بیدین ترا من چی گمه!

وای می‌دهن آب جَکفه

می دیل به تاپ تاپ دکفه

آدمه گوش پوشته ره

آدمه پوست و گوشته ره

شکم و شیردان، دیل و ففه

اگر به می دس دکفه

نه واوینم، نه کی شورم

هتو دوروسته فَوَرم

دیو اول:

انی روده واویشکا چاکون

ایپچه زردجوبه، ای پیچه نمک

ایپچه گرمالت اونا دوکون

ففه و روده، واویشکا

آب جو باور ای بوشکا

ایتا پیسقاله سرکه دوشاب

ای پیچه عرق، ای پیچه شراب

نخود  لوبیا، سیر و پیاز

سفره تاود صبح ایاز

اشپلا بخور سرده پلا

آغوزه مغز و پیله باقلا

سیر و پیاز و زرخنی

به تی دهن بچپانی

دیوها:

وای می‌دهن آب جکفه

می دیل به تاپ تاپ دکفه

(دست می‌اندازند، شالترس ممد را بگیرند)

دیو اول: انی دومه من بیگیفتمه

دیو دوم: آدم کی دوم ناره برار

دیو سوم: انی سومه من بیگیفتمه

دیو دوم: آدم کی سوم ناره برار

دیو اول: انی پوستَا پوستین چاکونم

دیو دوم: او پوستینَا من دوکونم

دیو دوم: انی شیردانَا من خورمه

دیو اول: دونبولانَا من خورمه

دیو دوم: خکاره خوبه واویشتنِه

دیو اول: انی شرطه خاش والیشتنِه

(دیوها هر چه که دست می‌اندازند، دستشان در سوراخ به او نمی‌رسد، نا امید می‌شوند)

دیو اول: نه، می دست نرسه!

دیو دوم: می پایام نرسه!

(فکر می‌کنند، عقلشان به جایی نمی‌رسد، ناگهان دیو اول به عقلش می‌رسد که توی سوراخ پناهگاه شالترس ممد ها بکشند تا از شدت بوی بد دهانشان شالترس ممد مجبور بشود از سوراخ بیرون بیاید!)

دیو اول: الان فهمیدم، بیایید، به نوبت در این سوراخ ها بکشیم تا از بوی دهان ما خفه بشود، بعد می‌توانیم او را بیرون بکشیم!

(سه دیو به نوبت جلوی پناهگاه می‌ایستند و ها می‌کشند. ابر غلیظی ایجاد می‌شود. شالترس ممد سرفه کنان از سوراخ بیرون می‌جهد)

شالترس ممد: آه آه آه خفه شدم، این چه بوی گندی است؟ عجب بوی گندی راه انداختید؟

دیوها: (می‌خندند) ها ها ها! نقشه ما گرفت!

(دیوها شالترس ممد را محاصره می‌کنند)

دیو اول: باز هم اگر ها بگشیم بیهوش می‌شود!

شالترس ممد: بدون بیهوشی هم می تونین منو تیکه پاره کنین!

دیو اول: (به دیو دوم) یالا، کله‌اش را بکن، بده به من تا کله پاچه درست بکنم!

 

15

 

جنگ با دیوان

قصه گو: حالا دیگه همه خیال می‌کنید که کلک شالترس ممد کنده شده و هیچ معجزه‌ای هم نمی‌تونه اونو از چنگ دیوهای گرسنه نجات بده! اما نه، شالترس ممد از آن بیدهایی نیست که از این بادها بلرزد. او هفتا جون داره که هنوز یکی از آن‌ها را هم تسلیم عزراییل نکرده. بشنویم دنباله داستان را نه از راویان اخبار، که از زبان خود شالترس ممد، آنجا که به خانه برگشت و پیش زن‌هایش از شجاعت هایش در نبرد با دیوها حکایت‌ها کرد.

شالترس ممد با زن‌هایش در صحنه هستند

پیله خانم: نه حرف تو را باور نمی‌کنم!

کوجی خانم: باز چه حقه‌ای زیر سر داری؟

پیله خانم: تو آدم دروغگویی هست، به حرف تو نمی‌شود اطمینان کرد.

شالترس ممد: نه به جان تو، دروغ نمی‌گم، بیا خودت نگاه کن!

پیله خانم: (از درز در نگاه می‌کند) وا خدا، این دو تا هیولا را از کجا آوردی؟

کوجی خانم: برو کنار بذار ببینم!

پیله خانم: تو نمی‌دونی چه هیولاهایی هستند!

شالترس ممد: این‌ها دیوند، دیوهایی که من آن‌ها را اسیر کرده‌ام!

کوجی خانم: لابد بهشون وعده مرغ و خروس دادی؟ آره؟

شالترس ممد: نه به جان شما، این بار راستی راستی سه تا دیو را اسیر کردم. آن‌ها اگر بدانند که زور من بهشون نمی‌رسد، زمین و زمان را چپاول می‌کنند. بذارید براتون تعریف کنم. از اینجا که من رفتم، گذارم به یک غار افتاد. اونجا با سه تا دیو برخورد کردم. نه خیال کنین که ترسیده باشم ها، اصلا نترسیدم. فقط محض احتیاط اشهدم را خواندم که یک وقت نا مسلمان از دنیا نرم. همانطور که داشتم اشهدم را می‌خواندم و با خدای خود راز و نیاز می‌کردم…

پیله خانم: خوب بعدش؟

کوجی خانم: بعدش چی پیش اومد؟

شالترس ممد: خب بزارین بگم دیگه، شما هی پابرهنه می‌افتین توی حرفم. بعدش پریدم روی یک بلندی.

16

 

شالترس ممد: (می‌پرد روی یک بلندی) ها ها ها! خیال کردین می‌تونین منو بگیرین؟ من با پادشاه پریان رفیقم! اگر شما به من نزدیک بشوید، پادشاه پریان با تمام لشکریانش به شما حمله خواهد کرد. حالا همانجا بایستید تا من به پری‌ها دستور بدهم که کله شما را بکنند و برای من بیاورند. (سنگ اندازی با یک دو شاخه چوبی و کش لاستیکی از جیب در می‌آورد و به هر یک از دیوها سنگی می‌زند.)

دیو اول: چی بود؟ یکی زد به سرم!

دیو دوم: چی بود که خورد به سینه‌ام؟

دیو سوم: چی بود که خورد به چشمم؟ آخ سوختم!

شالترس ممد: می‌خواین ببینید که کدام جن شما را زده است؟ (دست در جیب می‌کند و آینه ای در می‌آورد و جلوی چشم دیو اول می‌گیرد) این جن را ببین که از جیب خودم در آوردم.

دیو اول: وای وای وای، ترسیدم، چقدر زشت است این جن، چه وحشتناک است!

شالترس ممد: آینه را در جیب خود فرو می‌کند و دو باره در می‌آورد و جلوی دیو دوم می‌گیرد) بیا این هم یک جن دیگر!

دیو دوم: عجب جن وحشتناکی!

شالترس ممد: (به دیو سوم) تو هم می‌خواهی جن را ببینی؟

دیو سوم: نه، من اصلا دل ندارم چیزهای زشت را نگاه کنم!

شالترس ممد: نگفتم؟ شما حریف من نمی‌شید. تسلیم بشید تا که من از خون شما صرف نظر بکنم!

دیو اول: ما تسلیم بشیم؟ اینو باش! خود پادشاه اجنه هم بیاد ما تسلیم نمی‌شیم.

شالترس ممد: شما می‌دونین که زور من بیشتره! اگر می‌خواین هر یک از شما مویی از تن خود بکنید، با مویی که من از تن خودم می‌کنم، اندازه بگیرید، ببینید که موی کی درازتر است!

دیو دوم: (مویی از بینی خود می‌کند) بیا و ببین، مویی از این درازتر دیده بودی؟

دیو سوم: (مویی از گوش خود می‌کند) بیا و ببین، مویی در جهان از این درازتر نیست!

دیو اول: (مشتی پشم از سینه خود با درد می‌کند) این را چی می‌گی؟

شالترس ممد: نخیر! مثل این که شما حرف حساب توی سرتان فرو نمی ره، (ویریس، طناب حصیری، را از کمرش باز می‌کند و جلوی چشم آن‌ها می‌گیرد، دیوها از تعجب آه می‌کشند) خب، حالا چی می‌گین؟ من می‌تونم با همین یک تار مو هر سه شما را به هم ببندم.

دیوها: نه نمی‌تونی!

شالترس ممد: شرط ببندیم؟

دیوها: شرط ببندیم!

شالترس ممد: هر کسی برد، آن های دیگر غلامش باشند!

دیوها: باشه، قبوله، معلومه که تو می‌بازی!

شالترس ممد: یکی یکی بیایین جلو تا ثابت کنم!

(دیوها یکی یکی جلو می‌روند، شالترس ممد دست‌های آن‌هارا به هم می‌بندد)

شالترس ممد: حالا دیگر چه بخواهید و چه نخواهید، هر سه شما اسیر من هستید!

(دیوها وقتی که به اسارت خود پی می‌برند و کمی زور می‌زنند، تسلیم شده و به تلخی گریه می‌کنند!)

شالترس ممد: من از گناه شما می گذرم، اگر هر چه پول و ثروت دارید، همه را به من ببخشید.

دیو اول: باشه، باشه، اینجا ته غار یک کیسه پر از طلا است، که ما نه می‌توانیم بخوریم و نه می‌دانیم به چه دردی می‌خورد!

شالترس ممد: خب، پس دو نفر از شما را آزاد می‌کنم، این کیسه را بردارید و برای من به خانه‌ام بیاورید!

(شالترس ممد، دو نفر را آزاد می‌کند ولی دست و پای دیو اول را با ویریس می‌بندد. دو دیو آزاد شده به پشت پرده رفته و یک گونی سنگین پر از طلا را با زحمت به دوش گرفته و همراه با شالترس ممد از صحنه خارج می‌شوند)

دنباله صحنه 15

شالترس ممد: خوب گوش کنین! آن کیسه که در کنار آن‌ها است، بیش از یک خروار طلا است. این دیوها برای حمل آن تا این جا چند بار از خستگی غش کردند. شما برای آن که نشان بدهید که زورتان از آن‌ها بیشتر است، کیسه را خالی کنید و تویش کاه بریزید و آن را با دو انگشت بلند کنید، تا دیوها باور کنند که زور شما از آن‌ها بیشتر است.

خانم‌ها: فکر خوبی است!

شالترس ممد: (در را باز می‌کند و دیوها را در پشت صحنه مخاطب قرار می‌دهد) آهای دیوهای بدکار، آن کیسه طلا را همانجا بگذارید، بیایید تو، یک چایی بخورید!

(دیوهاعرق ریزان وارد می‌شوند)

شالترس ممد: (به کوجی خانم) تا پیله خانم آن کیسه طلا را جابجا کند، سه تا استکان چای ناب برای ما بیاور! (در گوش کوجی خانم می‌گوید) برای من قند بریز، برای دیوها چایشان را از فلفل پر کن!

کوجی خانم: (ساختگی) چشم ارباب!

(کوجی خانم سه تا استکان چایی روی میز می‌گذارد. پیله خانم با کیسه‌ای که پر از کاه است، وارد اتاق می‌شود)

پیله خانم: این کیسه که وزنی ندارد، نمی‌توانستی کمی بیشتر طلا بیاری؟ دفعه پیش چهارتا کیسه طلا آوردی! باید این دیوها را تا می‌خورند، بزنی تا جای طلاها را به تو نشان بدهند!

شالترس ممد: بگذار چایشان را بخورند، بعد می‌دانم که چه بلایی سرشان بیاورم!

(دیوها از اینکه پیله خانم به آسانی گونی را با دو انگشت جابجا می‌کند، تعجب می‌کنند)

شالترس ممد: (چای شیرین خود را سر می‌کشد) حالا چایتان را بخورید!

دیوها: (چای فلفل را می‌خورند و می‌سوزند) وای وای! تو همیشه از این چایی می‌خوری!

شالترس ممد: پهلوان‌ها از این چایی می‌خورند!

دیوها: وای وای سوختیم! (فرار می‌کنند)

شالترس ممد و خانم‌ها: (بعد از فرار دیوها طلاها را به دور خود می‌ریزند و رقص کنان و بشکن زنان با آهنگی شاد می‌خوانند)

بَاختوار بامو

بَاختوار بامو

بَاختوار می سر،

تی سر بینیشت

می بخت و ایقبال

تی بخت و ایقبال

می ‌گوله بهار

با گوله پامچال

طاقه گول بزه

برگه گول فوکود

دارو درخته

نوروز و نوسال

گولگوله پیرهن

بودوخته دوکود

بَاختوار می سر

بَاختوار تی سر

خوش خبر بیشتاو

خوش خبر ببر

بَاختوار می سر

بَاختوار تی سر

زمستان بوشو

با سیا ذوغال

نوبهار بامو

با گوله پامچال

بَاختوار می سر

بَاختوار تی سر

بَاختوار ویریشت

جه مرگه خواب

زمستان بوشو

خانه خراب

نوروز و نوسال

با گوله پامچال

با گوله بهار

بامو اَمی ور

خوش خبر بیشتاو

خوش خبر ببر

قصه گو: خب دیدیم که، راست یا دروغ، زندگی شالترس ممد تغییر کرده، این شالترس ممد دیگر آن شالترس ممد دیروز نیست. حالا دیگر به پول و پله‌ای رسیده، همسرانش هم قدرش را می‌دانند و دوستش دارند. اما راستی شغال چی؟ هنوز تا اسم شغال میاد، چهار ستون بدن شالترس ممد شروع به لرزیدن می‌کند. حالا بشنوید از دیو‌ها! دیو‌ها در حال فرار به شغال می‌رسند. اینجا شالترس ممد و زن‌هایش را ر‌ها می‌کنیم، ببینیم که دیو‌ها و شغال چه می‌گویند و چه می‌شنوند!

‌

 

 

 

17

 

آخرین حقه شغال

 

شغال: (به دیو‌های در حال فرار) چتونه؟ چرا با این عجله؟ صبر کنین، از کجا می‌آیین؟ به کجا میرین؟

دیو‌ها: سوختیم، بیچاره شدیم!

دیو دوم: پدرم سوخت!

دیو سوم: جانی برام نموند، جد و آبا یم را جلوی چشمم دیدم.

دیو دوم: عجب زهرماری به خورد ما داد!

دیو سوم: خودش مثل شربت سرکشید و خورد، چیزیش نشد، ولی من هنوز داره تمام دل و روده‌ام در میاد!

شغال: راجع به چی حرف می‌زنید؟

دیو‌ها: این آدمی زاد، از هر جانوری وحشتناک‌تر است.

دیو دوم: دیدی زنش چقدر قوی بود؟ آن خروار طلا را همچین با دو تا انگشت از زمین بلند کرده بود، انگار یک گونی کاه توی دستش باشد!

دیو سوم: یعنی راستی راستی چند خروار طلا را این ضعیفه توی دستش داشت و با یک انگشت بلند می‌کرد؟

شغال: کشتین منو، راجع به کی دارین حرف می‌زنین؟

دیو دوم: راجع به این آدمی زاد، که اونجا خونه داره، ما حتی نامش را هم نمی‌دونیم، اما اگر ببینی که چه زور بازویی داره! هر سه ما رو با یک دانه مو از تنش اسیر کرده بود.

شغال: این خانه؟ این خانه مال کسی است که بهش شالترس ممد می‌گن! (می‌خندد و دیوها را مسخره می‌کند) شما از شالترس ممد می‌ترسید؟ آخه شالترس ممد هم ترس داره؟

دیو‌ها: معلومه که ترس داره! اگر بدانی که چه بلایی سر ما آورد، این طور نمی‌خندی! بیچاره‌مان کرد. با لشگری از جن و پری به جان ما افتاد و رئیس ما هنوز در اسارت اوست!

شغال: (می‌خندد) برید، برید و فقط به او بگید که شغال برایت پیغام داده که دو تا مرغ چاق برای ما بکش و فسنجان درست بکن، تا ما بیاییم و نوش جان بکنیم. اصلاً لازم نیست چیزی بگین، فقط بگین که شغال سلام رسونده، اونوقت می‌بینن که چه تعظیمی به شما می‌کنه، خودش میره و دو تا مرغ چاق را سر می‌بره و می‌ده به دستتون! (باز هم می‌خندد) بیچاره‌ها، از شالترس ممد می‌ترسند!

دیو دوم: ما دیگر از این کلک‌ها نمی‌خوریم. همان چایی که به ما داد، برای هفت پشت ما بس است، ما از او نه فسنجان می‌خواهیم و نه بادمجان! لابد توی فسنجانش زهر افعی به خورد ما خواهد داد.

دیو سوم: من دیگر تا عمر دارم، از نزدیک این خانه هم عبور نخواهم کرد!

شغال: بدبخت‌ها، اگر هر کس دیگری بود، شاید حق را به شما می‌دادم، اما چرا توی کله تون فرو نمی‌ره، این یارو توی تمام ده معروف است به شالترس ممد، اسم شغال که بیاد، توی خودش میشاشه، اونوقت شما از اون می‌ترسین؟ بیایین، بیایین با هم بریم پیش شالترس ممد، تا چشمش به من بیفتد، خودش داسش را بر می‌دارد و سه تا مرغ می‌کشد، یکی برای تو، یکی هم برای تو، یک مرغ چاق و چله، شاید هم یک گوسفند هم برای من، اصلاً یک مرغ هم می‌گویم که بریان کند، بدهد برای آن رفیق بدبختتان که می‌گین به دستش اسیر شده، سوغاتی ببرید، چی می‌گین؟

دیو‌ها: نه، ما دیگه جرات نمی‌کنیم!

دیو دوم: من از یک سوراخ دو بار گزیده نمی‌شوم!

دیو سوم: ما امتحان کردیم، بسمان است، اگر راست می‌گی، خودت برو سه تا مرغ را بگیر و بیا این جا!

شغال: بدبخت‌ها، من همین دیروز یک مرغ چاق ازش گرفتم! این‌ها، هنوز خونش دور لب و دهنم ماسیده و پاکش نکرده‌ام. حالا، اگر باور نمی‌کنید، دنبالم بیایید، باهم بریم و یک سلامی به این شالترس ممد بگیم!

دیو دوم: بعد اگر تو ما را گذاشتی و فرار کردی چی؟

دیو سوم: ما یک بار به دست او گرفتار شدیم و مزه‌اش را چشیدیم، تو می‌خواهی ما را ببری و اسیر بکنی!

دیو دوم: اصلاً شاید خودت مامور اون هستی؟

شغال: من؟ من مامور شالترس ممد؟ (به شدت می‌خندد)

دیو دوم: (به دیو سوم) ول کن بابا، طرف مشکوکه، ولش کن بریم!

دیو سوم: آره جون تو، از قدیم گفتن «دو صد من سیم و زر دادم کسی بر ما نشد چاکر تو مفتا مفت چاکر می‌شوی پس مطلبی داری! »

شغال: بدبخت‌ها، آخه من چه مطلبی از شما می‌تونم داشته باشم؟ هان؟ من می‌گم، حالا که شما هم اینجا هستین، بریم هم کمی این شالترس ممد را دست بیندازیم و بخندیم، هم شکمی از عزا در بیاریم!

دیو دوم: از کجا معلوم که تو فرار نکنی؟

شغال: خب شما عقب‌تر بایستید، من جلو میرم و شما تماشا می‌کنید!

دیو سوم: نه، نمی‌شه، تو باز هم می‌تونی از جلو فرار کنی!

شغال: خب یه طنابی، چیزی پیدا کنید و منو به خودتان ببندید تا من فرار نکنم! خوبه؟

دیو دوم: بیا، تو را با این ببندیم! (ساقه بلند رزی را به کمر خودش و دیو سوم می‌بندد و گردن شغال را در میان رز گره می‌زند) این طور تو از جلو می‌روی و ما از دنبال تو می‌آییم!

18

 

مرگ شغال

قصه گو: آن روز شالترس ممد بالای تلار(بالکن) خانه‌اش قدم می‌زد و فکر می‌کرد که از ترس شغال چه خاکی توی سرش بریزد، که چشمش به شغال افتاد که داشت با دو تا دیو به خانه او نزدیک می‌شد.

شالترس ممد: به به رفیق قدیمی، کجا بودی که از تو خبری نبود. کم کم داشت حوصله من سر می‌رفت. چقدر باید منتظر تو بشوم؟

شغال: (با دیوها وارد می‌شود، به دیو‌ها) نگفتم؟ ما خیلی وقته که با هم رفیقیم. الان میره سراغ لانه مرغ و مرغ‌ها را تقدیم می‌کنه!

دیو‌ها: راست می‌گی؟

شغال: معلومه که راست می‌گم، مگر نشنیدی به من رفیق قدیمی گفت؟

شالترس ممد: ای شغال! ای رفیق خوبم، تو همیشه با سه تا دیو اسیر به خدمت من می‌آمدی، چه شد که امروز فقط دو تا دیو به همراه آوردی؟

دیو اول: شنیدی چی گفت؟ نگفتم توی کار این‌ها یک کلکی هست؟

شغال: دروغ می‌گه بابا، صبر کنین!

(دیوها با رزی که به خود بسته‌اند سعی می‌کنند که از دو طرف فرار کنند)

دیو سوم: فرار کن، فرار کن!

شغال: وای گردنم! من دارم خفه میشم، نکَشَین منو، صبر کنین!

دیو‌ها: دروغ می‌گه این شغال پست فطرت، ما رو به عنوان اسیر آورده این جا، الفرار!

(شغال به زمین می‌افتد، روی زمین کشیده می‌شود و دیوها او را به دنبال خود از صحنه بیرون می‌کشند. )

قصه گو: (می‌خندد) و به این ترتیب شالترس ممد از شر شغال خلاص شد. از آن روز ببعد، دیگر نه شغالی به سراغ او آمد و نه دیوی به سرش زد که خود را به ملک و خانه او نزدیک کند. شالترس ممد با طلا‌هایی که بدست آورد کاخ مجللی ساخت و با زن‌هایش و بقیه مردم ده در ناز و نعمت زندگی شاهانه‌ای را آغاز کرد. راست و دروغش بماند برای تاریخ و تاریخ‌نویس‌ها! اما برای ما، تا اینجا مقدمه‌ای بود تا وارد اصل داستان بشویم. فعلا جا دارد که این پیروزی شالترس ممد را همراه او جشن بگیریم.

شالترس ممد و زنها یش می‌خوانند و می رقصند

بلا دوره بو، قضا دوره بو، بمَرده

بیدین مورده خوره، مورده شور ببرده

ببرده مورده شور خوخورکه جانه

خودا! خوخوره نیشان هیچ جا نمانه

خودا! خوخوره نیشان هیچ جا نمانه

بوشو، هیچ جا ده ننا خوخوره نیشانه

بمانه دور ترک جه من و می خانه

بوشو، هر بلا کی بو، هویا ده بمانه

قضا کوره به مرا هیچوقت ده نیدینه

بلا دوره به جه من می نامه ندانه

بلا دوره به جه تو تی نامه ندانه

ویریز دس بزن

ویریز پا بزن بلا سر

بلا کی دوره بو پا بنه طلا سر

طلا تی جیر پا تی سربولندی

کی تو می موطلا ابرو کمدی

ویریز دس بزن ویریز پا بنه بلا سر

ویریز راقاصی بوکن پا بنه طلا سر

تو کی تی دست و پنجا گول باره گول

تو کی تی ره به هر جا گول باره گول

بزن تی راسته دستا کُر به می سر

عزازیل ده نایه هرگز به می در

عزازیل ده نایه هرگز به می در

19

جشن پیروزی

شالترس ممد خوشحال و سرمست روی تختی در آلاچیق باغ نشسته است و زنهایش دورش هستند و او به دستی شراب، به دستی خوشه انگور در حال خوش گذرانی است. رقاصه ای می‌رقصد و نوازندگان می‌نوازند و می‌خوانند

زندگی هچین هنه

ایتا رایه کی تونم راه دواری

ویریزی به خوش دیلی

تی بیجارا بکاری

نه به آزار کسی دس تاودی

نه کسی روزی به واپس تاودی

ایتا رایه زندگی

کی بیشی با دیله خوش

ای دفه پا برانده

ای دفه پا به چوموش

ایتا رایه زندگی

ایدانه خوج داره جیر

بینیشین به خوش دیلی

تی خوجه به گازه گیر

نوکونه زور بزنی زِر بزنی

پیله آبه فارسی ور بزنی

هچینا هیستا نوکون تی دامنه

موردومه دورجه کیسیا

وانیسین تو تی تنه

آ خم و پیچ میان

نوکونه توندا کونی

بیشی سرسوم بکفی

کی تی باره فوکونی

زندگی هچین هنه

تونو من رادواریم

ای کله بجار داریم

به دیل خوش بکاریم

به دیل خوش بکاریم

به دیل خوش بکاریم

به دیل خوش بکاریم

 

 

 

 

20

 

کاخ شالترسممد

شالترس ممد مانند پایان پرده اول به بزم نشسته است. نوازندگان می نوازند، خوانندگان می‌خوانند، رقصندگان می رقصند.

ترانه برای همخوانی:

ره زندگی دراز است

                      تو پا کوتاهی

در بخت همیشه باز است

                     تو پا کوتاهی

بنشین دمی تو باری

نگهت به خوش نگاری

به کنار آب رودی

به نوازش سرودی

که نبوده هر چه بودست

که نماند هر چه داری

ره زندگی همین است

که تو هم درو فتادی

همه ی جهان همین است

که تو پا درو نهادی

ره عاشقان همین است

تو اگر نیاز آری

پی دلبران بگیری

در عشق باز داری

ره زندگی دراز است

در بخت همیشه باز است

ره عاشقان چو گیری

برسی به کامکاری

ره زندگی دراز است

در بخت همیشه باز است

ره خوشدلان چو پویی

غم بیش و کم نداری

ره زندگی دراز است

در بخت همیشه باز است

سر و جان و جامه و دل

به گرو اگر گذاری

ره زندگی دراز است

در بخت همیشه باز است

بنشین دمی تو همدم

به گلی و گلعذاری

به گلی و گلعذاری

به گلی و گلعذاری

21

دربار شاه بیه پس

 

شاه بر تخت نشسته است. بقیه درباریان ایستاده و نشسته اند.

شاه: چه خبر از دوستان و دشمنان؟

دلقک: ماشاالله خداوند برکت داده است و از زمین و آسمان دشمن می‌ریزد در عوض تخم دوستان را ملخ خورده است، هرچه می‌کاریم، آفت می‌زند.

شاه: با تو نبودم دلقک! تو چه می‌دانی که فرق دوست و دشمن چیست!

دلقک: ببخشید قربان! راست می‌فرمایید. جای دوست و دشمن را باید از واعظ السلطان بپرسید. (به تقلید از میمون) یالا، یالا، جای دوست و دشمن را نشان بده ببینیم!

واعظ السلطان: ( با نگاه بدخواهانه به دلقک) دوست و دشمن دعاگوی ذات مبارک هستند. پادشاه عالم جاه اصلا دشمن ندارد! آخرین دشمن این مرز و بوم همان ملک‌الشعرای بد دل و موذی بود که اکنون متواری است

دلقک: محض تنوع هم که شده باید به تن برخی از دوستان لباس دشمن بکنید تا جنس دکانتان جور بشود. من پیشنهاد می‌کنم، از همین الان واعظ السلطان نقش دشمن را بازی کند.

شاه: خب که چه بشود؟

دلقک: خب بعد اعدامش می‌کنید و مردم دلشان کمی خنک می‌شود.

واعظ السلطان: شاهنشاه عالم پناه بداند که این دلقک هم با شاعر همدست بوده است.

دلقک: بتو گفتم جای دوست و دشمن نشان بده ولی نه با این همه مهارت! حالا دو باره بگو جای دوست کجاست؟ (ادای میمون) دوباره بگو! (سر در پی هم می‌گذارند)

شاه: سرسام گرفتم از دست این ملت! خفقان بگیرید تا ما به مسایل مملکت برسیم.

دلقک: ملت هم از دست شما به ذلت افتاده. خب چرا دست از سر هم بر نمی‌دارید؟

قاضی‌القضات: پادشاه بیه پیش سفیری فرستاده است و تقاضا دارد که یکی از شاهزادگان را به همسری خود در بیاورد و یکی از شاهزادگان خود را به همسری شما بفرستد تا مراتب دوستی و اخوت میان پادشاهی بیه پیش و بیه پس استحکام یابد.

شاه: به شاه بیا پیش بگویید هر چند تا شاهزاده خانم دارد، برای ما بفرستد، ما برایشان در حرم جایی پیدا می‌کنیم، ولی هر چه فکر می‌کنم، شاهزاده خانم دیگری نداریم که برایشان بفرستیم، همه را به پادشاهان عالم بخشیده‌ایم (قاه قاه می‌خندد، درباریان با خودداری لبخند می‌زنند و بعد همراه شاه قهقهه می‌زنند.)

دلقک: خود قاضی‌القضات را بفرستید.

شاه: (موذیانه) مگر می‌شود؟

دلقک: چرا نشود؟ یعنی این حضرت آقا حاضر نباشد برای استحکام دوستی و مودت بین دولتین مکرمتین از اقدام مقتضی امتناع کند؟ بله؟ (به قاضی‌القضات با اصرار) تو حاضر به فداکاری و از جان گذشتگی در راه شاه و ممالک محروسه بیه پس نیستی؟ بله؟ بله؟

قاضی‌القضات: البته که جانم به فدای خاک پاک مبارک اما…

دلقک: نگفتم! بارک‌الله، به این می‌گویند حب ال …

قاضی‌القضات: توی دلقک خفقان بگیر، در اینجا مسایل مهم مملکتی در میان است، موضوع دوست و دشمن است!

دلقک: آی بارک‌الله پس شما هم تخصص دارید که جای دوست و دشمن را نشان بدهید. (ادای میمون)

قاضی‌القضات: (سر در پی او می‌گزارد) ای تخم …استغفرالله! آهای این مفسد را از اینجا دور کنید.

شاه: شما بزرگی کن و کوتاه بیا. او دلقک است و مزاح می‌کند. باعث طیب خاطر است.

قاضی‌القضات: (به دلقک) مگر اینکه روزی دمبت به دستم نیافتد!

شاه: خب، از شالترس ممد چه خبر؟ شنیده‌ایم که کاخی ساخته است و ثروتی اندوخته است و لشکری فراهم کرده است. این شنیده ها ما را نگران می‌کند.

قاضی‌القضات: همانگونه است که می‌فرمایید . باید فکری کرد.

شاه: (ادای قاضی‌القضات را در می‌آورد) باید فکری کرد، باید فکری کرد! خوب فکری بکنید! نکند که انتظار دارید که فکر این چیزها را هم من بکنم؟ بروید آقا! چاره‌ای پیدا کنید. من اصلا حوصله این جور چیز ها را ندارم. بروید و شر این آقا را از سر ما کم کنید. بفرستیدش به جنگ بیا پیش، یا بجنگ شغال، به جنگ یک دشمنی تا مشغول شود. به هر حال زهر طرف بشود کشته به نفع ماست!

(قاضی‌القضات تعظیم می‌کند)

شاه: نوازندگان را بیاورید برای ما بنوازند. راستی شاعر کجاست؟ مدتی است که مدیحه‌ای نشنیده‌ایم.

(قاضی‌القضات دستپاچه می‌شود)

قاضی‌القضات: قربانتان گردم، همانگونه که به شرف عرض رسید، آخرین شاعری که در این مملکت مانده بود، متواری شده است.

شاه: چی چی تاری شده است؟

قاضی‌القضات: متواری شده است، فراری شده است، رفته است و دیگر پیدایش نیست!

شاه: مگر می‌شود؟ بروید، بگردید، پیدایش کنید آقا، بگویید این مملکت صاحب دارد، مگر می‌شود یارو گورش را گم کند و برود؟ مملکت شاعر لازم دارد!

قاضی‌القضات: خب شاعر نازک و نارنجی بود، دلگیر شد، مهاجرت کرد، شنیده‌ایم که از شعر و شاعری دست شسته و در ممالک یوروپیه به کار سیاه می‌پردازد!

شاه: کار سیاه؟ کار سیاه دیگر چه کاری است؟ یعنی چه می‌کند؟

قاضی‌القضات: (آب دهانش را قورت می‌دهد) آهان کار سیاه، مثلا ذغال فروشی می‌کند، بله ذغال فروشی می‌کند.

شاه: ذغال فروشی جیست آقا؟ این مملکت شاعر لازم دارد. پس چه کسی مدح ما را بکند؟ فکری بکنید آقا!

قاضی‌القضات: چشم چشم!

شاه: زودتر آقا! زود تر یک شاعر پیدا کنید!

(واعظ السلطان و قاضی‌القضات و میرغضب به هر طرفی می دوند)

واعظ السلطان: شاعر، یک شاعر!

قاضی‌القضات: (وارد تماشاچی‌ها می‌شود) کی شاعر است؟ چه کسی از میان شما شاعر است؟ یک شاعر کلاسیک؟

واعظ السلطان: یک قصیده سرا!

قاضی‌القضات: یک مدیحه سرا!

واعظ السلطان: یک نوحه سرا!

قاضی‌القضات: یک شاعر قدیمی؟

واعظ السلطان: یک شاعر مبتدی؟

قاضی‌القضات: یک شاعر شعر مدرن؟

واعظ السلطان: یک غزل سرا؟

قاضی‌القضات: یک پست مدرن!

واعظ السلطان: یک شاعر ورزیده سبک خراسان!

قاضی‌القضات: شاعر باشد، هر کوفت و زهرماری که می‌خواهدبگوید، بگوید: نو، کهنه، با قافیه ، بی قافیه، شعر سفید، شعر هجایی، شعر هرجایی!

واعظ السلطان: موزون، مقفا، ترش، شیرین، با مزه، بی مزه، نبود؟ بریم!

شاه: (فریاد می‌کند) پس چه شد این شاعر؟

(واعظ السلطان و قاضی‌القضات می‌ترسند و می‌لرزند و به طرف میرغضب می‌روند)

واعظ السلطان و قاضی‌القضات: (به میرغضب) بیا اینجا، بیا اینجا، تا اطلاع ثانوی تو باید پست ملک الشعرا را هم برعهده بگیری!

میرغضب: آخر چطوری؟

واعظ السلطان و قاضی‌القضات: (دست میرغضب را می‌گیرند و او را به زیر پای شاه می‌اندازند) بگو، شروع کن، زودتر شعری بخوان!

میرغضب: آخر چطوری؟ من که شاعر نیستم؟

قاضی‌القضات: کسی که می‌تواند آدم بکشد، حتما از پس این کار هم بر می‌آید که چند تا کلمه را دنبال هم ردیف کند. یالا، شروع کن! می‌خوانی یا به جرم تمرد…!

میرغضب: باشه، باشد، الان می‌خوانم! (شعر می‌خواند)

من دگر شاعرم تو شاه منی

برترین مدرک و گواه منی

امر کن تا که آتش افروزم

شاعر و شعر را به هم سوزم

میرغضب چون سوار بر کار است

کار شاهان دگر نه دشوار است

شهر ما شهر قاضی و عسس است

تیغ تیزی برای جمله بس است

تا توانی بگیر و زندان کن

میرغضب را تو مرد میدان کن

میرغضب را تو مرد میدان کن

میرغضب را تو مرد میدان کن!

شاه: میرغضب!

میرغضب: جانم به فدایت!

شاه: عجب آدم مستعدی هستی تو، حظ کردیم! ترفیع گرفته‌ای، دستور می‌دهم خلعتی به تو بدهند و ترا به مقام مقدم الشعرا منصوب می‌کنیم. (خلعت بر دوش او می‌اندازد) از این لحظه تو ملک‌الشعرایی!

دلقک: من هم هر وقت می‌خواهم تند تر به جایی بروم، پالان خرم را با زین یک اسب عوض می‌کنم. حیوان بیچاره خیال برش می‌دارد، چنان چهار نعل می‌رود که انگار رخش رستم است، آن قدر تند می‌دود که ممکن است سقط شود. (به میرغضب) انقدر تند شعر نگو که سقط بشوی!

میرغضب: تو هم فراموش نکن که شغل اولم هنوز میرغضب است. (سر در پی دلقک می‌گذارد)

دلقک: (دایره می‌زند)

خری دیدم که پالانش فتاده

خرک در پیش آن حیران ستاده

مقام خر به پالان است و بارش

که ارثش از پدر برد و تبارش

خری کو طاقت باری ندارد

بجز خواب و خورش کاری ندارد

خر بیکاره همچون این جناب است (اشاره به میرغضب)

که دایم در پی خوراک و خواب است

اگر داری تو عقل و دانش و دین

بزن خر را بدنبالش بگو هین

اگر داری تو عقل و دانش و هوش

بکش افسار خر را و بگو چش (میرغضب سر در پی او دارد)، چش! چش! چش….!

شاه: مزاح بس است. (به میرغضب) انعامی به این دلقک بده دست از سرت بردارد!

میرغضب: امر بفرمایید، حقش را کف دستش بگذارم.

شاه: فعلا کار های مهم تری در پیش است. این مردک شالترس ممد را باید به کارزاری مشغول کرد. به قلعه او برو و او را به جنگ پادشاه بیه پیش ترغیب کن!

میرغضب: سمعا و طاعتاً

22

کاخ شالترس ممد

شالترس ممد مانند آغاز پرده دوم به بزم نشسته است. نوازندگان می نوازند، خوانندگان می‌خوانند، رقصندگان می‌رقصند

ترانه برای همخوانی:

ره زندگی دراز است

                      تو پا کوتاهی

در بخت همیشه باز است

                     تو پا کوتاهی

بنشین دمی تو باری

نگهت به خوش نگاری

به کنار آب رودی

به نوازش سرودی

که نبوده هر چه بودست

که نماند هر چه داری

(صدای شیپور و طبل و دهل از دور و نزدیک صدای ساز و آواز دربار شالترس ممد را قطع می‌کند، شالترس ممد گوش می‌ایستد، همه حضار کنجکاو و با احترام می‌ایستند)

صدای جارچیان از بیرون:

جار زنیمی، جار زنیمی، گوش بدارید، گوش بگیرید

همه جا به آواز خانیمی، گوش بدارید، گوش بگیرید

اَهای اَهای، سفیر بامو

سفیر بامو از بیه پس

با علم و کتل بامو

با شتور و جمل بامو

با دستک و بانگ جرس

اَهای اَهای!

(جارچیان با طبل و دهل وارد می‌شوند)

جارچیان:

جارزنیمی، جار زنیمی، گوش بدارید، گوش بگیرید!

همه جا به آواز خانیمی، گوش بدارید، گوش بگیرید!

تمشَانا دَاره بزنید، کوچه باغا جارو بوکونید!

آشغالانا جما کونید، خاکانا پارو بوکونید!

سفیر کرا اَموندره، با کتل و با علمه

صولت شاه بیه پس، هر چی بیگیم، اونه کمه

ایلچی بامو با خو قشون

 با خو مدال، با خو پاگون

شوکت شاه بیه پس

شیره گیره راه نفس

شاه کی بنه خط و نشان

قیصره گه، تونم بخان

نقره فوکون طلا فیشان

هر که اونی جا بینشان

پیغام شاه بیه پس

تومار دره به ایلچی دس

ایلچی بامو با خو پیام

شمشیر آخته به نیام

پیغام شاه در اونی دس

هورا به شاه بیه پس!

(شالترس ممد و اطرافیانش تعظیم می‌کنند و هورا می‌کشند، سفیر وارد می‌شود)

سفیر(میرغضب):

جه شاه بیه پس ایتا قاصدم

باموم تا کی از شاه سلامی فادم

شهنشاه واورسه به لفظ عظیم

از احوال آقا به رسم قدیم

بوگفته به فرمان و ایمضا بنه

به راه مودت بازم پا بنه

واورسه جه کار تو مرد بزرگ

کی فاتح بوبوستی به دیو و به گرگ

تی ره شیر یل چون پیچا در قفس

جه تی تیر هراسان هیزارتا مگس

شهنشاه پر شوکت با وقار

بوگفته کنون وقت جنگ است و کار

مدالی فادا خاص تی سینه سر(مدالی به بزرگی یک بشقاب به گردن شالترس ممد می‌اندازد)

بیشی بشکنی دوشمن کینه ور

شهنشاه معظم به عالی تبار

بوگفته ویریز همت کردگار

شهنشاه بوگفته ویریز بی درنگ

کی دوشمن بزه ناخبر طبل جنگ

اوسان لشکری از تمام فلک

بوگو امر عالی بامو از ملک

کی شاه بیه پیش ویریشته به جنگ

به جنگش شیمی جملگی بی درنگ

بزن تو کی خانی به طبل گران

بترکه کی تا زهره دیگران

 شغال و دد و گرگ و شیر و پلنگ

سوار و پیاده تفنگ با فشنگ

کی سردار اول بوبو تی لقب

بوگو طاعتا هم به رسم ادب

شالترس ممد:

سلام مرا ده به شاه جهان

تشکر از القاب و از ارمغان

ویریشتم به امر مطاعت کنون

کی  شاه بیه پیش کنم سرنگون

به لشکر بیاید هم از دیو و دد

سوار و پیاده برون از عدد!

(سفیر تعظیم کرده خارج می‌شود. شالترس ممد شوکه شده ناباورانه به اطراف نگاه می‌کند.)

شالترس ممد: حالا چه خاکی به سرم بریزم؟ من آخر لشکرم کجا بود؟ شیر و پلنگم کجا بود؟ کون لخت و شمشیربازی؟ آخر مرا چه به جنگ و کشت و کشتار؟ کی رو باید ببینم؟ قشون از کجا بیارم؟ چرا نمی‌گذارند دو روز آب خوش از گلوی آدم پایین برود؟ (غمگین می‌خواند)

می عمرا هرچی پاورچین بوشومه

بدور از دشمن بدکین بوشومه

به هرجا پا نهم غرق بلایم

بلا هرجا نهه من مبتلایم

بلا از آسمان، از ابر باره

نمرده، مار  و مور از قبر باره

می ره دونیا مثال آسیابه

مرا خورداَکوده می حال خرابه

خرابه روزگار هرجا کی دینم

به شاخه خوشکابِه هر گول کی چینم

شب تاریک و دونیا جایه ترسه

پور از گرگ و شئال و خوک و خرسه

اَ روزا هیچ کسی هیچ جا نیدینه

اجور خار هیچ کسی هیچ جا نیچینه

خوشی دونیا میان ناپایداره

بلا هر چا بیشی تی سر سواره

بلا هر جا بشم، نیشته می راهپا

می جا نیشته بلا، دینم به هر جا

پیله خانم: چته باز غم گرفتی و داری نوحه می‌خوانی؟

کوجی خانم: پاشو، پاشو، زانوی غم بغل نکن!

شالترس ممد: مگر ندیدید که چه خوابی برای ما دیدند؟

پیله خانم: حالا دنیا که به آخر نرسیده، هنوز جای امید هست. پاشو و هر چند تا آدم که می شناسی جمع کن!

شالترس ممد: با این دهاتی‌ها که نمی‌شود به جنگ پادشاه بیه پیش رفت. وانگهی از کجا معلوم که شاه بعد از آن‌ها مرا به یک جنگ دیگر نفرستد؟

کوجی خانم: خوب مگر یادت نیست که سه دیو آن بالا توی غار زندگی می‌کردند؟ خب برو آن‌ها را در جنگ با پادشاه بیه پیش با خودت همراه کن!

شالترس ممد: آخه مگر میشه فقط با سه تا دیو به جنگ این قشون رفت؟

پیله خانم: با نشستن و نوحه خواندن هم که کاری درست نمیشه؟ میشه؟

شالترس ممد: من نوحه نمی‌خوانم!

کوجی خانم: آره جون تو، پس اینا که می‌خونی، لابد بابا کرمه؟

شالترس ممد: باشه، حالا شما دیگه دست از سرم بردارین، یک کاری خواهم کرد، خیلی خب، چاره‌ای  نیست!

23

غار

(صحنه نیمه روشن است و به تدریج بعد از ورود شالترس ممد نور صحنه زیاد می‌شود. سه دیو در هیأت دراویش نشسته‌اند و مشغول مراقبه هستند. صحنه در آرامش و سکون روحانی است. شالترس ممد یک باره به وسط صحنه می‌پرد تا دیوها را بترساند، ولی دیوها اصلا نمی‌ترسند و آرامش خود را حفظ می‌کنند. شالترس ممد صدا‌های ناهنجار و جنگجویانه از خود در می‌آورد. )

 

شالترس ممد: ‌

ها‌ها‌ها! خیال کردید که از دست من ر‌هایی دارید؟

(دیو‌ها ساکت به مراقبه خود مشغول می‌مانند. ) مرا که می‌شناسید؟ من همان ممد هستم، ممد دیو کش، ممد شغال کش، ممد شیر گیر، ممد پهلوان نامدار سرزمین‌های بیه پیش و بیه پس و شاید هم همه دنیا! من همان ممد شیرگیرم که سنگ‌ها را با دو انگشت خود آب می‌کنم و آب دریا‌ها را با یک نفس خود خشک می‌کنم!

دیو اول: شانس آوردی که ما دست از بداخلاقی کشیده‌ایم وگرنه الان یک شیشکی جانانه نصیبت می‌شد.

شالترس ممد: چه گفتی؟ می‌خواهی که لشکریانم را حاضر کنم؟ (آینه‌داران را صدا می‌کند) آ‌های! آینه‌ها را بیاورید!

(سه نفر با آینه‌های قدی وارد می‌شوند و در سه گوشه صحنه می‌ایستند. ) نگاه کنید به قیافه کریه این لشکر اجنه که به همراه من آمده‌اند! اگر بگویم دهانشان را باز کنند، بوی گند دهانشان شما را بیهوش می‌کند! (دیوها بی اعتنا به او به مراقبه خود ادامه می‌دهند)

شالترس ممد: (با آهنگ زورخانه می‌خواند)

الا دیو بی‌مایه بد کنشت

پلیدی نشسته تو را در سرشت

بدیدی که در جنگ بی‌مایه‌ای

بلرزی چو بینی زمن سایه‌ای

ترا جان شیرین اگر خوش بود

بدان خشمم اکنون چو آتش بود

مرا هرکسی در نبرد اوفتاد

به ضرب نخستم به درد اوفتاد

شالترس ممد: لشکریانم را به جان شما بیندازم؟ (سکوت) من آمده‌ام که شما را همراه با لشکریانم به جنگ بیا پیش ببرم. (سکوت) پادشاه بیه پس فرمان داده است که ما با هم در این جنگ شرکت کنیم؟ (سکوت) ما با هم نه تنها غنایم، بلکه افتخارات جنگ را هم با یکدیگر قسمت خواهیم کرد. (سکوت، شالترس ممد به تک تک دیوها مراجعه می‌کند) هان؟ گنج، پول، ثروت، دختران تازه بالغ، شاهزاده خانم‌ها؟ هان؟ چی می‌گین؟

دیو اول: ما را دیگر با این رطب و یابس مشغول نکن! ما را با دنیای پر از زرق و ریای شما کاری نیست. ما راهی دیگر می‌جوییم!

دیو دوم: ما کاری دیگر می‌پوییم!

دیو سوم: ما سخنی دیگر می‌گوییم!

شالترس ممد: یعنی چه؟ این چه زبان مزخرفی است که شما با آن حرف می‌زنید؟

سه دیو: ما لذت جهان را در درون خود می‌جوییم.

شالترس ممد: یادتان رفت که من چطور بر شما پیروز شدم؟

دیو‌ها: ما آموختیم که باید خودمان بر خودمان پیروز بشویم. ما بر دیو درون خود پیروز شدیم!

(دیوها بر میخیزند و به سماع می‌پردازند)

دیو‌ها: (در حال سماع می‌خوانند)

دیوان و ددان نیک رفتار

به زآدمیان مردم آزار

به ز آدمیان که بس دو رنگند

با جمله جهانیان به جنگند

از نوع بشر بلا بخیزد

در کام جهان شرر بریزد

بی‌رحم‌تر از بشر ندیدم

بد‌تر ز بشر خطر ندیدم

هر جای جهان به دست انسان

جنگ آمد و سلطه شد به میدان

جنگ است و جفا و آتش و دود

زین آدمیان کسی نیاسود

این جنگ و جدل که او بنا کرد

در خاطره جهان نگنجد

جنگ است و بلا و درد و ادبار

آدم به بلای خود گرفتار

از ذات بشر ستیز خیزد

عاقل ز ستیز او گریزد

بر جهل نهند نام دانش

بر دانش خود نموده کرنش

در چاه تباه خود در افتد

تا دوده او همه برأفتد

جنگ است و بلا و درد و ادبار

آدم به بلای خود گرفتار

دیوان و ددان نیک رفتار

به زآدمیان مردم آزار

دیوان و ددان نیک رفتار

به زآدمیان مردم آزار

دیوان و ددان نیک رفتار

به زآدمیان مردم آزار

دیوان و ددان نیک رفتار

به زآدمیان مردم آزار

شالترس ممد: عجب دنیای وارونه‌ای شده! چاره‌ای نیست که خودم آستین را بالا بزنم! (به آینه‌داران اشاره می‌کند که از صحنه بیرون بروند)

(شالترس ممد از رفتار دیوها که حاضر به همکاری نمی‌شوند ناامید می‌شود و از صحنه بیرون می‌رود، دیو‌ها بعد از بیرون رفتن شالترس ممد آهنگ سماع خود را تند‌تر کرده و با شعف بیشتر می‌رقصند)

24

قصه گو: حالا دیگر جاسوس‌ها و خبر چین‌ها به شاه بیه پیش خبر لشگرکشی پادشاه بیه پس را رسانیدند و او هم بیکار ننشست و لشگر بزرگی بسیج کرد و به سوی بیه پس به راه افتاد. پادشاه بیه پس دیگر راهی به پس نداشت. آتش جنگ شعله ور شد.

(صدای طبل و شیپور جنگ صحنه را پر می‌کند. صدای انفجار، صدای تیر و تفنگ، صحنه کم کم روشن می‌شود. میدان جنگ به شکل زمین کشتی گیله مردی دیده می‌شود. یک پهلوان و شالترس ممد روبروی یک دیگر قرار می‌گیرند و به شیوه کشتی گیلمردی دور صحنه می‌چرخند و سعی می‌کنند با یکدیگر گلاویز نشوند.

شالترس ممد:

اگر تو مرد جنگی     خاب بفرما

اگر خیلی زرنگی  خاب بفرما

منو اَ موشته گوده    خاب بفرما

ترا بوکوشته کوده     خاب بفرما

پهلوان:

اگر خیلی زرنگی خاب بیا پیش

اگر تو مرد جنگی خاب بیا پیش

بیدین اَ موشته گوده  خاب بیا پیش

ترا بوکوشته کوده    خاب بیا پیش

هر دو: (دست در کمر یکدیگر انداخته)

اَ میدان پا بنه    ای جان هچینی

می امرا یک تنه  ای جان هچینی

هچینی تو هچینی تو هچینی

کی من در آسمان، تو در زمینی

هچینی تو هچینی تو هچینی

هچین بر لچه تی خاله واوینی

اگر خیلی زرنگی خاب بیا پیش

اگر تو مرد جنگی خاب بیا پیش

بیدین اَ موشته گوده  خاب بیا پیش

ترا بوکوشته کوده    خاب بیا پیش

شالترس ممد و پهلوان دست در کمر یکدیگر می‌اندازند ولی بدون زورآزمایی جدی یکدیگر را رها کرده و دور دیگری در صحنه می‌زنند.

شالترس ممد: (به پهلوان)

ببین پهلوان، نه تو مرا می‌شناسی، نه من تو را می‌شناسم! نه تو با من پدرکشتگی داری، نه من با تو دشمنی دارم. چرا باید من و تو این جا به جان هم دیگر بیفتیم و هم دیگر را بزنیم و درب و داغان بکنیم؟ بیا فعلا همین طور دو سه تا دور بزنیم، تا شب بشه، فردا باز هم این تو هستی و این من، شاید لازم نباشه که هیچ کدام از ما کشته بشیم.

پهلوان: (زیرلب) آی گل گفتی پهلوان، اما بگذار یک کشتی الکی بگیریم، یک بار من تو را به زمین می زنم، یک بار هم تو مرا به زمین بزن، یر به یر می شیم تا شب بشود و کار را به فردا بیندازیم.

(شالترس ممد و پهلوان نشان می‌دهند که دارند به سوی یک دیگر مشت و لگد می‌پرانند، اما احتیاط می‌کنند که ضربه‌ای به یک دیگر وارد نکنند)

قصه گو: آن روز روز پر حادثه ای بود، اما هر چه بود گذشت. صبح فردا سفیر شاه با یک اسب پیش کشی خود را به شالترس ممد می‌رساند تا پیغامی از شاه به او بدهد و وعده بدهد، اگر شالترس ممد از این جنگ زنده و پیروز بیرون بیاید، شاهزاده خانم را به عقد او در بیاورد.

25

سفیر :

درود بر تو ای قهرمان زمین

شهنشه فرستد تورا آفرین

برین رخش باید که گردی سوار

که بازوی گردان بیاید به کار

تو شیر ژیانی به میدان جنگ

برین اسب جنگی به سان پلنگ

بنه رو به میدان که میدان تراست

کجا دشمنت چون غبار هواست

به دشمن بزن گرز نام آوران

که تا بشکند از کران تا کران

سپاه بیه پس به فرمان تست

که حکم شهنشاه هم از آن تست

بدین تیغ بران که داری بدست

صف دشمنان را بخواهی گسست

قصه گو: اما شالترس ممد که تا آن روز نه جنگ دیده بود، نه بر اسبی جنگی سوار شده بود، از یک طرف سوار می‌شد، از طرف دیگر می‌افتاد.

شالترس ممد: (دور اسب می‌چرخد و به حال زار خود می‌نالد

ای روزگار، ای روزگار پر کلک

بنایی مرا تو بر محک

من چی خایم؟

تو چی خایی!

من چی کارم، تو چی زایی؟

هر چی بگم تو کم داری

حادثه در شکم داری

ای روزگار

ای روزگار پر کلک

خب بزیی مرا محک

ایمروز می روز آخره

می سرنوشت تی دس دره

لشکر دوشمن او طرف

در می جولو ایسا به صف

نه نا دارم کی پیش بشم

نه ایتا راه پوشته سره

ای روزگار پر کلک

خوب بزیی مرا محک

رعشه دره می دست و پا

می سر جور جغد بلا

(با اشاره به اسب) اَ خر دجاله بیدین

زین طلا، سومه طلا

اسب چموش سرنوشت

سویه جهنم، نه بهشت

زنده بلا مورده بلا

جه روزگار بد کنشت

ای روزگار پر کلک

خوب بزیی مرا محک

(تغییر آهنگ)

بر خر دجال نیشینم تا به جهنم بدووم

دودید مرا تا نکفم  تا به چهنم بودوم

میان دوشمن دکفم  تا به جهنم بودووم

دوشمن جانه واکفم تا به جهنم بودووم

من بوددووم، تو بودووی یا خر دجال بودووه

می نازنین جان ای طرف

می خانه، می مال بودووه

ای روزگار پر کلک

خوب بزیی مرا محک

(شالترس ممد را با طناب بر اسب می‌بندند)

قصه گو: می گن شالترس ممد را هر کاری می‌کردند که روی اسب قرار بگیرد، نمی‌شد. از این طرف سوار می‌شد، از آن طرف می‌افتاد، از آن طرف سوار می‌شد، از این طرف می‌افتاد، بالاخره او را با طناب به کمر اسب بستند. و اسب را به سمت میدان جنگ فرستادند. همچنانکه اسب با سرعت به دشمن نزدیک می‌شد، ترس شالترس ممد افزوده می‌شد تا این که در مسیر خود درختی دید، دست دراز کرد تا خود را به درخت آویزان کند و از درخت بالا برود. اما از آن جایی که او را به اسب بسته بودند، اسب هم حاضر نبود از سرعت خود بکاهد، درخت از جا کنده شد. در این هنگام سپاه دشمن چشمشان به سواری افتاد که درخت بزرگی را از ریشه کنده است و با شتاب به سوی آن‌هامی تازد. سپاه دشمن به خیال آن که این پهلوان با درختی که ریشه کن کرده است، می‌خواهد به آن‌ها حمله ور بشود، ترسیدند و به عقب نشستند. صف سپاه از هم گسست و سپاه بیه پس بدون جنگ و خونریزی بزرگی پیروز شد و تاریخ نویس‌ها در تمام تواریخ جهان این پیروزی را به حساب شالترس ممد نوشتند. حالا توصیف این جنگ را از زبان شالترس ممد بشنوید:

شالترس ممد :

دهل تا باورده به میدان خروش

بینیشتم بر اسب دوان چموش

هتو بی خبر تا به میدان بوشوم

جه هول تفتگ دیل به تنبان بوشوم

بیدمه به میدان کی باران تیر

فیوه هر طرف از بوجور تا بجیر!

من اما دکفتم به او کار زار

بباختم هچین در میان قمار

سوار و پیاده بیجیر تا بوجور

کفید هر طرف یا میرید گور به گور

بگوفتم هسا در بوشو یا جیویز

کی موردن کویا بهتره از گریز؟

بیدم از عقب شاه زنه ای هوار

که وقتت رسید پهلوان سوار

از آن میسره تا سر میمنه

به دشمن بباید زدن یک تنه

بیگیفتم درختا، میان دو چنگ

بزم دوشمن سر به مثل هونگ

قشون تار و مار هر طرف، الفرار

به میدان درم من، یگانه سوار

26

قصه گو: به این ترتیب سپاه دشمن پراکنده شد و شاه با گشاده دستی دستور داد تا شاهزاده خانم را در همان شب به عقد شالترس ممد در بیاورند.

عروسی

( در وسط حیاط قصر حجله گذاشته‌اند. در خانه شاه در سمت چپ صحنه دیده می‌شود. در بالای این در بالکنی است که در صحنه بعد شاه روی این بالکن ظاهر خواهد شد. دختران و همراهان عروس می‌رقصند و می‌خوانند و عروس را به میان صحنه می‌آورندو به انتظار داماد می‌نشانند، چهره عروس در زیر چادر سفیدی که پوشیده است، دیده نمی‌شود.)

همراهان عروس می‌خوانند:

ترانه عروسی

دس کلا بزن

                           پا کلا بزن

ایمشب شب عروسیه

ایمشب شب دامادیه

موقع رقص و شادیه

شازده خانم، خانم خانمان

منقاش بزه به خو چومان

دامن گول گول دوکوده

رد بلا پول فوکوده

داماد چوم دوزد و دله

داماد دیل هچین وَله

آب باوارید، گل باورید، گولاب کاشان باورید

داماد مار غش بوکوده

اسفند به آتش دوکونید

اونی مار سر فو بوکونید

رف بلا، رف قضا

دوشمن دکفته به عزا

آب باورید، باد بزنید

نقاره شاد بزنید

عروس دیل به ول دکفت

داماد پا به چل دکفت

داماد نگو، داماد نگو

شاخ نبات شاخ نبات

عروس نگو عروس نوگو

آب حیات، آب حیات

عروس نوگو

عروس نوگو

ماتیشکا

ماتیشکا

داماد دیل

واویشکا

واویشکا

عروس نوگو، عروس نوگو

ای سرخه گول، ای سرخه گول

الو بزه، الو بزه، به سرخه جول به سرخه جول

ایمشب شب عروسیه

ایمشب شب دامادیه

موقع رقص و شادیه

داریه بزن

دهل بزن

نقاره بزن

چمچه مرا خکاره بزن

مرغا فسنجان چاکونید

ننا؟ بادمجان پاکونید

زعفران پلا دم بوکونید

بوشقابانا پور دوکونید

سیر و پیاز و زرخنی

سفره میانه دیچینی

عروسه مار که ذوق زنه

مَرده پئر چوم تتق زنه

عروس گوله باوردیمی

داماد دیله باوردیمی

همسادان بدن خبر

سردی بنه پوشته چپر

عروس تماشا بکونیم

لاکونا چوملوس بگیریم

بیَسیم و حاشا بوکنیم

از جور تلار

از جیر ایوان

دس کلا بزن

دکف به میدان

شازده خانم، ماتیشکا

نیشته به خو دوروشکا

داماد دیل واویشکا

بزنید به تشت و بوشکا

تا واکونه خو توشکا

بزنید به تشت و بوشکا

تا واکونه خو توشکا

(دختران عروس را در حجله تنها می‌گذارند، شالترس ممد وارد حجله می‌شود.)

27

شالترس ممد:

بختوار بامو

بختوار بامو

بختوار می سر،

                    تی سر بینیشت

می بخت و ایقبال

تی بخت و ایقبال

می‌گوله بهار

با گول پامچال

طاقه گول بزه

برگ گول فوکود

دارو درخته

نوروز و نوسال

گولگوله پیرهن

بودوخته دوکود

بَاختوار می سر

بَاختوارتی سر

خوش خبر بیشناو

خوش خبر ببر

(عروس در لباس خود در زیر چادر و روبند ساکت نشسته است)

شالترس ممد:

از اَ چادر کی تی دیوار چینه

واچوکوستن می ره کُر جان هچینه

اَ پرچینه اوچین تا کی می چومان

جه باغ روی تو گولی واچینه

(عروس به آرامی روبنده را می‌گشاید و چادر را از سر بر می‌دارد)

عروس: (دندان به دهن ندارد)

بَاختوار می سر

بَاختوار تی سر

زمستان بوشو

با سیا ذوغال

(شالترس ممد از دیدن پیرزنی که به جای شازده خانم نشسته است شوکه می‌شود)

شالترس ممد: تو دیگر کی هستی؟

عروس: من همان شازده خانمم دیگر!

شالترس ممد: کلاهبردارها، باز هم سرم کلاه گذاشتند!

(شالترس ممد می‌کوشد گریبانش را از دست پیرزن برهاند، پیرزن سر به دنبال او می‌گذارد)

شالترس ممد: نجاتم بدین، من از دست این عجوزه نجات بدین!

پیرزن: چی چی رو نجاتت بدن؟ من یک عمر منتظر تو نشسته بودم! (با لنگه کفش بدنبال ممد خارج می‌شود)

دلقک: خب راست میگه، اینم خب هرچی اگه نداشته باشه دل که داره!

شالترس ممد: من دلشو میخام چیکار؟

دلقک: بله!!!!؟

دلقک: (می‌خواند)

به غرقاب افکند خود را عجوزی

که شاید دست برنایش بگیرد

اگر پیری ببیند می‌گریزد

همانا به که در حسرت بمیرد

ازین حسرت چه گویم گر ندانی

عطش اندر بیابانش مثال است

دل بیچاره در سوز و گداز است

بسان گربه‌ای کاندر جوال است

از تو چه می‌شود کم

گر بگزی لبش را

به آب لطف حسنت

شفا کنی تبش را

بابا جان خوب این شازده خانم پیر هم دل داره دیگه! دلش ماشاالله جوونه!

شالترس ممد: جوونمرگ بشه این دل!

(شالترس ممد و پیرزن در حال گریز از سمت دیگر وارد می‌شوند. ممد به طرف در خانه شاه می‌رود و با مشت و لگد به در می‌کوبد. شاه با لباس خواب و شبکلاه روی بالکن ظاهر می‌شود.)

شاه: چته الم شنگه به راه انداختی؟ چرا مزاحم خواب و آرامش ما شدی؟

شالترس ممد: همین بود؟ این عجوزه را وعده کرده بودی که به عنوان شازده خانم به من بدی؟

شاه: خب چه بکنم؟ بهترش را ندارم. تازه این را هم برای تو دستچین کردیم. شاهزاده خانم اصل اصل است، از فرزندان پدربزرگ مرحومم! این همان وعده‌ای بود که در ازای شرکت تو در جنگ داده بودیم.

(شالترس ممد با دست و پا به در می‌کوبد.)

شالترس ممد: ای دروغگو، ای دروغگوها! من جانم را برای شما به خطر انداختم، کم مانده بود که شهید بشوم!

(شاه، میرغضب، قاضی و بقیه درباریان روی بالکن‌های مختلف ایستاده‌اند و قاه قاه می‌خندند و شالترس ممد را مسخره می‌کنند، شالترس ممد به طرف درهای مختلف می‌رود و با دست و پا به در می‌کوبد و با گفتن «متقلب‌های دروغگو» به خنده آن‌ها اعتراض می‌کند.)

28

( صحنه تاریک می‌شود، صحنه روشن می‌شود، شالترس ممد دارد در میان خواب و بیداری به دیوار اتاقش می کوبد.)

زن شالترس ممد: ممد، ممدی؟ چایی ریختم، پاشو!

شالترس ممد: هنوز که آفتاب در نیومده!

زن : پاشو، پاشو چشماتو بشور، چایی‌تو بخور، باید بریم وجین! پاشو، پاشو، باید یاور صدا کنیم و بریم وجین!

شالترس ممد بر می‌خیزد، چشمانش را می‌مالد و دایره‌ای دست می‌گیرد و می‌زند و به تدریج بقیه بازیگران به آن‌ها می‌پیوندند، می‌رقصند و می‌خوانند:

می ‌زندگی،

            امی‌ زندگی،

                          امی آرزو،

                                     امی روزگاره!

بوکونیم کار،

                 ببریم بار،

                            جه زمین بج،

                                         جه هوا بارش بباره!

بزنیم دس

بوکوبیم پا

بوکنیم رقص

بزنیم به سر نقاره

بکاریم بج

رج و وارج

ای پیچه راست

ای پیچه کج

امی دونیا هه بجاره

همه‌ی دونیا بجاره

کی آدم باید بکاره

کی آدم باید بکاره

دس بزن دس

پا بکوب پا

ای تا پا پیش

ایتا پا پس

کشا گیر کش

بامو هر کس

کشا گیر مرا کشا گیر

کشا گیر کش

بامو هر کس

کشا گیر مرا کشا گیر

کی می دیل تی ره بترکس

کی می دیل تی ره بترکس

می کوجی دیل،

می کوجی دیلکه چی دانی؟

تو کی جُونبی

تو چی دانی چوتو می دیلکه جونبانی!

خب بوجونبان! خب بوجونبان!

هتو می دیله بوجونبان

هتو تو با گرده تونبان

ایتا پا پیش

ایتا پا پس

فاده تی دستا به می دس

دس و آستین

چین و واچین

بخوریم با هم هلاچین

قند و قندان

لب و دندان

شکر پیدا و پنهان، تی لب و دندان خندان

بچیشم از دیل و از جان

هتو تو با گرد تونبان

فاکشی مرا به میدان

ایتا پا پیش

ایتا پا پس

فاده تی دستا به می دس

جان کر می دیله بوجونبان

جان ره می دیله بوجونبان

جان کر می دیله بوجونبان

جان ره می دیله بوجونبان

ده بوجونبان

ده بوجونبان

ده بوجونبان

ده بوجونبان

هتو تو با گرده تونبان

بنازم تی قند و قندان

بنازم تی لب و دندان

بیچیشم از دیل و از جان

کشاگیر مرا به تی کش

دیل تی ره غش

جان تی ره غش

تی خانی دکفم به آتش

کشا گیر کش

کشا گیر کش

کشا گیر کش!

پایان

کلن دوم نوامبر 2018